Prace Hilmy af Klint przez większość XX wieku leżały w skrzyniach. Szwedzka malarka stworzyła jedne z najbardziej ambitnych obrazów abstrakcyjnych początku XX wieku i poleciła rodzinie, by przez dwadzieścia lat po jej śmierci nie pokazywała ich publicznie. Uważała, że jej epoka nie jest na nie gotowa. Wielki projekt, z którego wyrosły, nazywała najważniejszym dziełem swojego życia: „Obrazy dla świątyni” to cykl 193 obrazów i rysunków powstałych w latach 1906–1915 dla świątyni, której nigdy nie zbudowano.

Przyglądamy się tu siedmiu z tych dzieł. Pięć należy do „Dziesięciu największych”, serii z 1907 roku, w której cztery etapy ludzkiego życia przybrały postać ogromnych, unoszących się form. Dwa pochodzą z 1915 roku, kiedy af Klint zakończyła swój duchowy projekt grupą „Gołąb” i trzema „Obrazami ołtarzowymi”. Razem pokazują, czym była dla niej abstrakcja i dlaczego miała pewność, że należy do przyszłości, której sama nie doczeka.

Dlaczego obraz „Dziesięć największych, dzieciństwo, nr 2” pozostawał w ukryciu przez dekady

„Dziesięć największych, dzieciństwo, nr 2” powstało w 1907 roku i otwiera opowieść o życiu. Cykl ukazuje cztery etapy życia w parach obrazów: zaczyna od dzieciństwa, przechodzi przez młodość i dorosłość, a kończy się starością. Obraz nr 2 jest drugim płótnem poświęconym dzieciństwu. Wypełniają go duże, zaokrąglone kształty w błękicie, różu, pomarańczu, żółci i bieli, które unoszą się i splatają ze sobą. Wśród ich krzywizn artystka rozrzuciła drobne znaki przypominające glify. Sama nadała mu tytuł „De tio största, nr 2, Barnaåldern, grupp IV”.

Kiedy go malowała, af Klint miała ponad czterdzieści lat i solidne wykształcenie artystyczne. W latach 80. XIX wieku studiowała w Szwedzkiej Królewskiej Akademii Sztuki, a w Sztokholmie zarabiała na życie, malując pejzaże i portrety.

Zmarła w 1944 roku. Jej bratanek Erik af Klint odziedziczył ponad 1000 prac i nieco ponad 125 zeszytów.

Obrazy poświęcone dzieciństwu pozostawały nieznane, bo takie było jej życzenie. Poleciła bratankowi, by przez dwadzieścia lat po jej śmierci nie pokazywał abstrakcyjnych prac publicznie. Wierzyła, że ludzie jej czasów nie są na nie gotowi.

W 1970 roku całą kolekcję zaproponowano w darze Moderna Museet w Sztokholmie, lecz muzeum jej nie przyjęło.

Zmiana następowała powoli, wiele lat później. Prace trafiły pod opiekę Fundacji Hilmy af Klint, a w 2022 roku Moderna Museet w Sztokholmie po raz pierwszy od 2013 roku pokazało cały cykl „Dziesięć największych”, w tym „Dzieciństwo, nr 2”. Wielkim płótnom towarzyszyły akwarele i komplet ręcznie kolorowanych fotografii dziesięciu obrazów. Akwarele i fotografie pokazywały, jak af Klint długo po 1907 roku wciąż wracała do własnej twórczości i przyglądała się jej.

Jak Hilma af Klint namalowała „Dziesięć największych, nr 3, młodość” w czterdzieści dni?

„Dziesięć największych, nr 3” jest jednym z dwóch obrazów poświęconych młodości, a historia jego powstania jest niezwykła. Według relacji af Klint jej duchowi przewodnicy poprosili o dziesięć obrazów o rajskim pięknie, które pozwoliłyby światu ujrzeć cztery etapy życia. W obrazie nr 3 dominują pomarańcz, żółć, błękit i czerń. Nakładające się spirale i formy przypominające płatki unoszą się na świetlistym pomarańczowym tle. Kompozycja nie ma jednego punktu skupienia, jakby sama młodość miała zbyt wiele energii, by zastygnąć w miejscu.

Rozpoczęła serię jesienią 1907 roku i ukończyła wszystkie dziesięć płócien w czterdzieści dni. W malowaniu pomagały jej dwie osoby z jej kręgu: Cornelia Cederberg i Gusten Andersson.

Pracowała przy Hamngatan 5 w Sztokholmie, w pracowni, którą dzieliła z Lotten Rönnqvist i Almą Arnell.

Cykl namalowała temperą na papierze, który później naklejono na płótno. Tą samą techniką powstawały renesansowe obrazy ołtarzowe, które podziwiała we Florencji podczas podróży do Włoch kilka lat wcześniej. Seria miała trafić do świątyni, której nigdy nie zbudowano.

Każdy z oryginałów ma około 3,2 metra wysokości. Af Klint chciała, by wszystkie dziesięć wisiało razem, w układzie koła.

Oryginał pozostaje pod opieką Fundacji Hilmy af Klint w Sztokholmie. Ten w pełni abstrakcyjny cykl z 1907 roku o lata wyprzedził początki abstrakcji znane z głównego nurtu historii sztuki nowoczesnej. Reprodukcja w formacie plakatu zachowuje jego świetliste pomarańczowe tło i unoszące się spirale.

Jak seanse grupy Piątka wpłynęły na „Dziesięć największych, nr 7, dorosłość”?

W 1896 roku af Klint wraz z czterema innymi kobietami założyła grupę nazywaną Piątką. Urządzały seanse spirytystyczne, praktykowały pismo automatyczne i rysunek automatyczny, a także próbowały nawiązać kontakt z istotami, które nazywały Wyższymi Mistrzami. Na lata przed pierwszym obrazem z cyklu „Obrazy dla świątyni” af Klint przekonała się w tej grupie, że ręka może przesuwać się po papierze i kreślić znaki, których nikt nie zaplanował.

Te doświadczenia widać w jej relacjach o późniejszych obrazach. Jak mówiła, obrazy powstawały za jej pośrednictwem, bez wstępnych szkiców i z ogromną siłą. Sądziła, że nie wymyśla tych obrazów, tylko je odbiera.

„Dziesięć największych, nr 7”, namalowane w 1907 roku i zatytułowane „Grupp IV, De tio största, nr 7, Mannaåldern”, należy do czterech płócien poświęconych dorosłości. Af Klint malowała na dużych arkuszach papieru, które później naklejono na płótno. Ze względu na ich rozmiary najprawdopodobniej każdy arkusz leżał podczas pracy płasko na podłodze pracowni. Obraz nr 7 ma fioletowe tło wspólne dla czterech obrazów o dorosłości, z zielonymi i czerwonymi akcentami w zapętlonych formach.

W oryginale powracają litery u, w i s oraz słowo vestalasket, oznaczające westalskiego ascetę.

Obraz przechowuje w Sztokholmie fundacja opiekująca się dorobkiem artystki. Całą serię pokazano w Moderna Museet Malmö od 4 kwietnia 2020 do 11 kwietnia 2021 roku. Wszystkie dziesięć płócien wisiało razem, zgodnie z zamysłem af Klint.

Co oznacza dorosłość w obrazie „Dziesięć największych, nr 8” i jak stał się on znany?

„Dziesięć największych, nr 8”, namalowane w 1907 roku, zamyka czwórkę obrazów poświęconych dorosłości. W cyklu dorosłość zajmuje cztery płótna, podczas gdy dzieciństwu, młodości i starości przypadają po dwa, jakby środkowa część życia potrzebowała najwięcej miejsca. Obraz nr 8 zawiera te same litery, zawijasy i formy geometryczne co pozostałe trzy, lecz jest spokojniejszy. Dominują delikatne róże, rozjaśnione żółcią i błękitem.

Dla af Klint dorosłość nie sprowadzała się do liczenia urodzin. Bardziej niż wzrost fizyczny interesował ją rozwój duchowy i umysłowy. Cztery obrazy o dorosłości dotyczą więc zmian wewnątrz człowieka, a nie tych, które zachodzą wokół niego.

Publiczność zaczęła poznawać i rozumieć obraz nr 8 wraz ze stopniowym udostępnianiem spuścizny artystki. Fundację Hilmy af Klint powołano w 1972 roku, by upowszechnić jej ogromną kolekcję. Był to pierwszy instytucjonalny krok ku temu, by kolekcja stała się znana poza rodziną.

Prawdziwe ponowne odkrycie nastąpiło w 1986 roku. Wystawa „Duchowość w sztuce: malarstwo abstrakcyjne 1890-1985” pokazała jej w dużej mierze nieznane prace i umieściła je w szerszej historii abstrakcji. Ten pokaz przyczynił się do tego, że zaczęto doceniać obrazy takie jak nr 8.

W 2018 roku obraz trafił do jednego z najważniejszych muzeów sztuki nowoczesnej. Wisiał wraz z pozostałymi obrazami o dorosłości w Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku na wystawie „Hilma af Klint: Obrazy dla przyszłości”. Oryginał pozostaje pod opieką Fundacji Hilmy af Klint w Sztokholmie, która wypożycza prace na wystawy, dzięki którym zyskały sławę.

Co oznacza starość w obrazie „Dziesięć największych, nr 9”?

„Dziesięć największych, nr 9, starość” otwiera ostatnią parę cyklu. Obraz powstał w 1907 roku. Wraz z nadejściem starości figlarne, organiczne kształty wcześniejszych prac ustępują tu symetrii i geometrii. Świetliste różowe tło wypełniają spirale, formy przypominające płatki i symboliczne znaki, które unoszą się i łączą ze sobą. Wyraźne kontury nadają całości spokojny, uporządkowany rytm.

Af Klint zostawiła notatki wyjaśniające, co ten etap dla niej oznaczał. Pisała później, że obraz dotyczył bóstwa, które połączyło w sobie pierwiastek męski i żeński. Notatka opisuje starość właśnie jako to zjednoczenie: oba pierwiastki spotykają się w jednym bóstwie.

Obraz znalazł swoje miejsce w historii sztuki dzięki kolejnym próbom spojrzenia na nią na nowo. „Dziesięć największych” pokazano na wystawie „Hilma af Klint, pionierka abstrakcji” w 2013 roku. Wystawa ponownie stawiała pytanie o to, kto naprawdę zapoczątkował malarstwo abstrakcyjne i kiedy.

W 2018 roku seria trafiła do Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku. Pokazano ją na wystawie „Obrazy dla przyszłości”, gdzie wypełniła pierwszą salę. Obraz nr 9 pozostaje pod opieką sztokholmskiej fundacji zajmującej się dorobkiem artystki.

„Gołąb, nr 1” i chrześcijańska symbolika „Obrazów dla świątyni”

„Gołąb, nr 1” artystka zaczęła malować w 1915 roku, w końcowej fazie pracy nad „Obrazami dla świątyni”. W „Dziesięciu największych” dominowały rozległe, organiczne formy, natomiast ten obraz ma ściśle uporządkowaną kompozycję. Centralne koło przecinają symetryczne osie, a otaczają je mniejsze kształty geometryczne. Całość utrzymana jest w delikatnych różach i żółciach, przygaszonych szarościach oraz ziemistych brązach i emanuje spokojnym, subtelnym blaskiem.

Droga do tej późnej fazy wiodła przez rozczarowanie. W 1908 roku Rudolf Steiner, austriacki myśliciel, którego pisma studiowała, chłodno przyjął „Obrazy dla świątyni”. Af Klint nie malowała abstrakcji aż do 1912 roku. Część tej przerwy poświęciła opiece nad niewidomą matką.

Kiedy wróciła do projektu, symbole chrześcijańskie nabrały w nim większego znaczenia. Grupa „Gołąb” odzwierciedla tę zmianę akcentów: gołąb symbolizuje w niej Ducha Świętego, a walka dobra ze złem rozgrywa się w starciu świętego Jerzego ze smokiem. Af Klint pisała w notatkach, że święty Jerzy był jednym z jej alter ego.

„Gołąb, nr 1” wisiał w sali 203 Muzeum Guggenheima w Bilbao. Obraz należy do sztokholmskiej fundacji opiekującej się spuścizną af Klint, która wypożycza go na wystawy.

Projekt spiralnej świątyni i „Obraz ołtarzowy, nr 1”

„Obraz ołtarzowy, nr 1” af Klint ukończyła w 1915 roku jako część grupy trzech prac zamykających „Obrazy dla świątyni”. Jej własny tytuł, „Grupp X, nr 1, Altarbild”, wprost określa go jako obraz ołtarzowy. W tych trzech pracach użyła płatków metalu, tradycyjnego materiału sztuki sakralnej. W obrazie nr 1 promienny krąg zajmuje środek pionowej kompozycji: świetlista żółć odcina się od głębokiej czerni tła, z akcentami błękitu, czerwieni i fioletu.

Cały projekt zaczął się od jednej chwili. Jak opowiadała af Klint, podczas seansu w 1906 roku duchowy przewodnik o imieniu Amaliel zlecił jej to dzieło. Zgodziła się od razu i nazwała je wielką pracą, którą miała wykonać w swoim życiu. Potem przez osiem lat malowała dla świątyni, która nigdy nie powstała.

W zeszycie prowadzonym w latach 1930–1931 af Klint szczegółowo opisała świątynię: okrągły, kilkupiętrowy budynek, w którym zwiedzający mieli wspinać się spiralną drogą do sali ołtarzowej na samej górze. W tej sali miały znaleźć się trzy „Obrazy ołtarzowe”. Nigdy jej nie zbudowała, ale zaplanowała ją z precyzją architekta.

Trzy obrazy nawiązują do teozoficznej wizji ewolucji: ruchu w górę od tego, co fizyczne, ku temu, co duchowe, i w dół od tego, co boskie, ku temu, co materialne. Obraz nr 1 przedstawia wznoszenie się. Towarzyszący mu obraz nr 2, z ciemnym odwróconym trójkątem, sprowadza to, co niebiańskie, na ziemię.

Od października 2018 do kwietnia 2019 roku obraz wisiał w Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku na wystawie „Obrazy dla przyszłości”. Na spiralnej rampie muzeum obraz nr 1 i dwie pozostałe prace wisiały w otoczeniu wyjątkowo podobnym do niezbudowanej świątyni, którą af Klint wyobraziła sobie niemal dziewięćdziesiąt lat wcześniej.

Wystawę obejrzało ponad 600 000 osób, co uczyniło ją najczęściej odwiedzaną wystawą w historii Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku. Obraz należy do sztokholmskiej fundacji, która wypożycza go na wystawy na całym świecie.

Te siedem dzieł łączy jedno przekonanie: obraz może po latach przekazać przesłanie malarki publiczności, której nigdy nie poznała. Af Klint wierzyła, że jej epoka nie jest gotowa na jej obrazy. „Dzieciństwo” rozpoczyna opowieść o życiu, „Gołąb” wprowadza walkę dobra ze złem, a „Obraz ołtarzowy” wskazuje drogę ku górze w świątyni, która nigdy nie powstała. W muzeum i w domu, przed plakatem z dziełem Hilmy af Klint, widz ma poczucie, że artystka od początku zwracała się do nas wszystkich.

Czy wiesz, że…

• Pierwsze 111 „Obrazów dla świątyni” namalowała między listopadem 1906 a kwietniem 1908 roku, czyli mniej więcej jeden obraz na pięć dni.
• Po ukończeniu trzech „Obrazów ołtarzowych” dodała jeszcze jedną małą pracę, „Ludzka czystość, obraz końcowy”, choć to „Obrazy ołtarzowe” uważała za finał.
• Urodziła się w Pałacu Karlberg w Sztokholmie 26 października 1862 roku.
• Zmarła w 1944 roku, w tym samym roku co Wasilij Kandinskij, Mondrian i Edvard Munch.
• Znała „Naukę o barwach” Goethego, opublikowaną w 1810 roku.
• W niektórych pracach z grupy „Gołąb” pojawiają się planety z pierścieniami, symbole astrologiczne i liczby, a metaliczne akcenty przywodzą na myśl średniowieczne ikony.
• „Dziesięć największych” powstało w technice tempery na dużych arkuszach papieru, które później naklejono na płótno.

Pytania o obrazy Hilmy af Klint

Jakie znaczenie ma sztuka Hilmy af Klint? Jej abstrakcyjne obrazy są zapisem duchowych przesłań. Wierzyła, że kształty, litery i kolory pochodzą od przewodników, a nie z jej własnej wyobraźni. Obok obrazów prowadziła ponad 125 zeszytów. Jej mistyczne idee wyrastały ze spirytystycznych nauk Heleny Bławatskiej i Rudolfa Steinera. Jeden obraz może być jednocześnie kompozycją kolorystyczną i przesłaniem.

W jakim stylu malowała Hilma af Klint? W „Obrazach dla świątyni” z upływem lat duże organiczne formy, pełne spiral i kształtów przypominających płatki, ustępują ściślejszej geometrii, bardziej zbliżonej do diagramów. Powracają litery i symboliczne znaki, a późniejsze prace wyglądają czasem jak schematy osobistej religii. Ten język symboli wypracowała do 1906 roku, a więc przed tym, co zazwyczaj uznaje się za początek sztuki abstrakcyjnej.

Które obrazy Hilmy af Klint są najbardziej znane? Większość osób najpierw poznaje „Dziesięć największych” z 1907 roku: dziesięć płócien o wysokości ponad trzech metrów, prowadzących od dzieciństwa przez młodość i dorosłość po starość. Trzy „Obrazy ołtarzowe” z 1915 roku podsumowują cały projekt „Obrazy dla świątyni”. „Gołąb” to jedna z późnych grup rozpoczętych w 1915 roku. W 2018 roku w Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku „Dziesięć największych” wypełniło pierwszą salę wystawy „Obrazy dla przyszłości”.

Czym były „Obrazy dla świątyni”? To cykl 193 obrazów i rysunków powstałych w latach 1906–1915. Af Klint wierzyła, że otrzymała zlecenie stworzenia ich dla świątyni, której nigdy nie zbudowano. Opowiadała, że duchowy przewodnik Amaliel zwrócił się do niej pierwszego dnia 1906 roku, kiedy miała 43 lata, i że od razu się zgodziła.

Co oznacza gołąb w obrazach Hilmy af Klint? W grupie „Gołąb” z 1915 roku ptak symbolizuje Ducha Świętego, a walka dobra ze złem rozgrywa się w starciu świętego Jerzego ze smokiem. Na dwóch obrazach z tej grupy gołąb ma skrzydła zabarwione czerwienią. Trzymają go wielkie dłonie, które wędrują między niebem a ziemią.

---

O autorze

Od 2015 roku Moryarty wyszukuje i odnawia plakaty vintage. W muzeach, bibliotekach i prywatnych kolekcjach szukamy grafik, które warto zachować. Każdą odnawiamy ręcznie i drukujemy w naszej pracowni w Barcelonie na papierze artystycznym spełniającym standardy muzealne. W przypadku artystki takiej jak af Klint, której litery i kolory miały nieść znaczenie, wierność reprodukcji wobec oryginału jest sednem naszej pracy.

Źródła

▾

• Britannica: Hilma af Klint
• Moderna Museet: Hilma af Klint, „Dziesięć największych”
• Moderna Museet: biografia Hilmy af Klint
• Art Blart: „Dziesięć największych, nr 2, dzieciństwo”
• Przewodnik po zbiorach Moderna Museet: Hilma af Klint
• Muzeum Guggenheima w Bilbao: „Dziesięć największych” (1907)
• Tate: „Dziesięć największych, grupa IV, nr 3, młodość”
• Art Blart: „Dziesięć największych, nr 7, dorosłość”
• Moderna Museet: „Dorosłość, nr 5-8”
• Tate: „Dziesięć największych, grupa IV, nr 8, dorosłość”
• Hygge by Scandinavia: „Dziesięć największych”, znaczenie i symbole
• Frieze: „Hilma af Klint, pionierka abstrakcji”
• Muzeum Guggenheima w Bilbao: „Gołąb” (1915)
• Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku: „Inspiracje i wpływy”
• Moderna Museet: tematy i najważniejsze dzieła
• Muzeum Guggenheima w Bilbao: „Obrazy ołtarzowe” i „Obraz końcowy”
• 20x200: „Obraz ołtarzowy, nr 1, grupa X”
• Art Blart: „Obrazy dla przyszłości” w Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku
• Artforum: Hilma af Klint
• Dream Idea Machine: „Hilma af Klint, artystka, badaczka, medium”
• Nagranie Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku: „Dziesięć największych, nr 7”
• Time Out: Hilma af Klint
• Airmail: Hilma af Klint
• museums.co: Hilma af Klint