Czeski artysta Alphonse Mucha stworzył najbardziej rozpoznawalne oblicze Art Nouveau: kobiety z włosami układającymi się w spirale, okrągłe aureole, kwiaty i liternictwo splecione w jedną kompozycję. Siedem dzieł Alphonse’a Muchy powstałych między 1896 rokiem a początkiem XX wieku miało różne źródła: zamówienie na portret Sarah Bernhardt, reklamy perfum z rozpylaczem i bibułek papierosowych, litografie do całej ilustrowanej książki, dwie grafiki dla prenumeratorów miesięcznika oraz plakat francuskiego rządu zapraszający podróżnych na wystawę światową w St. Louis.

Wszystkie siedem powstało w paryskich drukarniach, lecz każde dotarło do innej publiczności. Plakat teatralny wisiał na ulicy, książka stała w bibliotece kolekcjonera, a grafika dla prenumeratorów trafiała do nich wraz z numerem miesięcznika. Zleceniodawcy byli różni, podobnie jak papier i liczba osób, które miały okazję zobaczyć poszczególne obrazy. W każdym z nich widać jednak rękę Muchy.

Jak Sarah Bernhardt stała się kluczową postacią w karierze Muchy

Plakaty teatralne reklamowały role, w których występowała Bernhardt. Na portrecie z 1896 roku autorstwa Muchy widzimy samą aktorkę. Artysta przedstawił ją z profilu na tle okrągłej aureoli, wśród lilii i ornamentów roślinnych.

Ich współpraca zaczęła się w Wigilię 1894 roku. Mucha sprawdzał odbitki w paryskiej drukarni Lemercier, gdy zadzwoniono z Théâtre de la Renaissance: Bernhardt nie podobał się plakat do sztuki „Gismonda” i chciała nowego projektu. Mucha przyjął zlecenie. Efekt spodobał się aktorce na tyle, że podpisała z nim sześcioletni kontrakt obejmujący plakaty, scenografię i kostiumy. Plakat „Gismonda” przyniósł mu sławę w Paryżu w 1895 roku. Był jego pierwszym sukcesem w dziedzinie plakatu i zmienił kierunek jego kariery.

Owoce tej współpracy dobrze widać na plakatach do „La Dame aux Camélias”, przedstawienia z 1896 roku opartego na powieści Alexandre’a Dumasa z 1848 roku. Rola Marguerite Gautier należała do największych sukcesów w karierze Bernhardt. Plakat Muchy do spektaklu w Théâtre de la Renaissance wydrukowała paryska Imprimerie F. Champenois na dwóch arkuszach. Kiedy Bernhardt pojechała z przedstawieniem do Stanów Zjednoczonych, zabrała też plakat, który ponownie wykorzystano podczas tournée. Jeden egzemplarz znajduje się w Library of Congress. W 2012 roku pokazano go w Milwaukee Art Museum na wystawie poświęconej Toulouse-Lautrecowi i paryskim plakatom. W 1896 roku współpraca zaowocowała również plakatem do „Lorenzaccio”, tragedii Alfreda de Musseta rozgrywającej się w XVI-wiecznej Florencji. Bernhardt występuje na nim w męskiej roli tytułowego Lorenza de' Medici: wysoka postać stoi w niszy jak święty na ikonie.

Czym było Rodo i co obiecywał plakat Muchy reklamujący perfumy z rozpylaczem?

Reklama perfum z rozpylaczem zaprojektowana przez Muchę w 1896 roku promowała Rodo, perfumy produkowane przez Société des Usines Chimiques du Rhône w Lyonie. Na rysunku kobieta trzyma małą buteleczkę z uniesionym aplikatorem. Ma zamknięte oczy, przy jej ramionach układają się kremowe falbany, a włosy unoszą się w gęstych, wijących się falach na zielonym, wzorzystym tle. To jeden z pierwszych projektów, w których widać późniejszy znak rozpoznawczy Muchy: dziewczynę z unoszącymi się włosami, odwzorowanie każdej fałdy sukni, liternictwo zharmonizowane z rysunkiem i delikatne pastelowe kolory.

Produkt był równie nowatorski jak sam projekt. Rodo sprzedawano w opatentowanej buteleczce, którą należało ścisnąć. Ten wczesny atomizer rozpylał perfumy bezpośrednio na ubranie. Tekst plakatu podkreśla, że butelka uwalnia zapach automatycznie. To właśnie sposób działania, a nie tylko zapach, stanowił nowość, którą Mucha miał reklamować. Na początku XX wieku perfumy stały się jednym z najbardziej dochodowych produktów firmy. Podobno szczególną popularnością cieszyły się w Brazylii podczas karnawału.

Projekt z plakatu trafił też na etykiety małych szklanych flakonów z perfumami. Kobieta kupująca Rodo widziała rysunek Muchy na ulicy, a później znów na buteleczce w swojej dłoni.

Reklama Rodo należała do szerszej grupy zleceń dla branży kosmetycznej. Wśród zleceniodawców Muchy znalazły się francuskie Parfumerie Bleuze-Hadancourt i Savonnerie de Bagnolet oraz angielska firma Carmichael, produkująca tabletki do kąpieli Luxuria. Jego eleganckie kobiece postacie przemawiały do kobiet, co dostrzegły firmy sprzedające im swoje produkty. Obok pracy dla teatru miał stałych zleceniodawców w branży kosmetycznej.

W 1896 roku Mucha wykonał studium czarną kredą oraz piórem i tuszem. Wcześniejsze studium, wykonane wyłącznie ołówkiem, figuruje w dokumentacji londyńskiej Grosvenor Gallery z 1978 roku. Bardziej dopracowane studium akwarelą i gwaszem, bez napisów, przechowuje Mucha Trust w Pradze.

Co reklamował plakat Muchy „Job” i jak trafił poza Paryż

Znak towarowy Job należał do Joseph Bardou Company. Widniał na plakacie Muchy z 1896 roku reklamującym bibułki papierosowe tej firmy. Projekt miał początkowo czysto handlowy cel: sprzedawać bibułki jednego producenta. Z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów, jakie Mucha kiedykolwiek narysował.

Firma F. Champenois wydrukowała go w Paryżu jako kolorową litografię. Po 1896 roku drukowała już większość paryskich plakatów Muchy.

Ten plakat utrwalił typ kobiecej postaci kojarzony z Muchą: wyrazisty profil i bujne włosy, które wiją się w obrębie kompozycji w rytmicznych falach. Ozdobny motyw przypominający aureolę otacza głowę, skomplikowane wzory wypełniają tło, a wyraziste litery nazwy Job stają się elementem dekoracyjnym dzieła. Bizantyjska bordiura inspirowana mozaiką nadaje reklamowemu arkuszowi powagę znacznie starszej sztuki, podobnie jak na plakacie „Gismonda”.

Plakat nie pozostał w Paryżu. Później ukazywały się liczne wydania w różnych formatach, przeznaczone na rynki zagraniczne. W ten sposób projekt dla jednej francuskiej firmy stał się częścią światowej sławy Muchy. Wznowienia utrzymywały obraz w obiegu długo po pierwszym rozwieszeniu plakatów. W dużej mierze to dzięki nim „Job” pozostaje dziś jedną z jego najbardziej znanych reklam.

„Ilsée, Princesse de Tripoli” i książka, która powstała w trzy miesiące

Ilustracja „Ilsee, Princesse de Tripoli” powstała z myślą o książce, nie o ścianie. Księżniczka pochyla się pod wzorzystą parasolką, a jej jasną suknię przykrywa niebieskozielony welon. U góry unoszą się skrzydlate postacie, a obraz oplata ciemna bordiura z motywem wijących się pnączy. Paryski wydawca Henri Piazza zlecił Robertowi de Flersowi opracowanie tekstu: powieściowej wersji sztuki Edmonda Rostanda „La Princesse lointaine”, napisanej dla Sarah Bernhardt w 1895 roku. Sukces przedstawienia doprowadził do wydania książki w 1897 roku, a Piazza poprosił Muchę o zilustrowanie jej w całości.

Rostand oparł sztukę na starej legendzie. Trubadur Jaufre Rudel usłyszał o urodzie Hodierny, hrabiny Trypolisu, pisał pieśni o swojej miłości na odległość i wyruszył na drugą krucjatę.

Termin był niezwykle krótki. Kiedy de Flers ukończył rękopis, Mucha miał trzy miesiące na przygotowanie litografii, zanim książka trafiła do druku. Według Mucha Foundation zawiera ona 134 kolorowe litografie. Artysta pracował jednocześnie na czterech kamieniach, a część obrazów rysował bezpośrednio na kamieniu. Ozdobne bordiury powstawały na kalce, po czym rysownicy opracowywali je w kolorach wskazanych przez Muchę. Wspominał później, że ledwo kończył szkic ornamentu, a już rysownik zabierał mu go z rąk i zaczynał pracę.

Mucha odpowiadał za całą książkę: okładkę, dziesięć ozdobnych inicjałów, winiety otwierające i zamykające poszczególne części oraz ilustracje. Drukarnia Imprimerie Champenois odbijała litografie na prasach ręcznych.

Projektując stronę tytułową, Mucha wykorzystał głowę aktorki ze swojego plakatu z Sarah Bernhardt. Wystylizował ją, dodał diadem z lilii i stworzył emblemat. Publiczny wizerunek aktorki, który już odgrywał kluczową rolę w jego pracach dla teatru, stał się elementem oprawy graficznej książki. Emblemat zainspirował później innych projektantów. Podobno wizerunek Bernhardt posłużył mu także do niektórych ilustracji.

Pierwsze paryskie wydanie ukazało się w ograniczonym nakładzie 252 numerowanych egzemplarzy. Druk ukończono 21 maja 1897 roku, a kolofon informował o zniszczeniu matryc po wydrukowaniu nakładu. Krytycy przyjęli książkę z entuzjazmem. W 1901 roku B. Koci wydał w Pradze wersje czeską i niemiecką.

„Salomé” i comiesięczne grafiki dla kolekcjonerów

Ta pochodząca z 1897 roku grafika przedstawiająca tancerkę z tamburynem nie jest plakatem. Ukazała się w czerwcu 1897 roku w drugim numerze paryskiego miesięcznika „L'Estampe Moderne”. Jej pierwszymi odbiorcami nie byli przechodnie, lecz prenumeratorzy kolekcjonujący współczesne grafiki. Na obrazie widzimy strój w delikatnym brzoskwiniowym kolorze, jasnozieloną draperię i tamburyn ze zwisającym chwostem. Kolekcjonerzy mieli ją przechowywać, brać do ręki i oprawiać, nie naklejać na uliczny mur.

Serię prowadzili wydawcy C. H. Masson i Henri Piazza, a arkusze drukowała Imprimerie Champenois. Grafiki Muchy trafiały do czytelników dzięki regularnemu cyklowi wydawniczemu: każdy miesięczny numer zawierał cztery prace, a całość objęła ostatecznie sto grafik wielu artystów. Kto kupował miesięcznik, z miesiąca na miesiąc gromadził małą kolekcję.

Drobny szczegół odbitki pokazuje, jak zaznaczono autorstwo. Mucha podpisał „Salomé” na kamieniu litograficznym, w lewym dolnym rogu. Podpis stanowił więc część drukowanego obrazu, a nie późniejszy odręczny dopisek.

Zachowane odbitki znajdują się w ważnych kolekcjach. Museum of Modern Art przechowuje egzemplarz „Salomé”, dar E. Powisa Jonesa i jego żony. Kolejny ma Victoria and Albert Museum.

Jak „Salammbô” Flauberta stała się grafiką dla prenumeratorów

Grafika Muchy „Salammbô: Zaklęcie” czerpie temat z powieści Gustave’a Flauberta „Salammbô”, której akcja rozgrywa się w starożytnej Kartaginie. Przedstawia wysoką kobietę w jasnej szacie, z rozpostartymi ramionami. Otaczają ją wzorzyste pasma, u jej stóp widać kwiaty, naczynia i udrapowaną tkaninę, a wśród zakrzywionych bordiur małego zielonego ptaka. Mucha przygotował kolorową litografię dla paryskiego miesięcznika „L'Estampe Moderne”, który ukazywał się od 1897 do 1899 roku. Grafika ukazała się w szóstym numerze pierwszego tomu w październiku 1897 roku. Imprimerie Champenois wydrukowała ją w pięciu kolorach, a dystrybucją zajęła się firma Masson & Piazza.

W miesięczniku pełniła konkretną funkcję. Otrzymywali ją w prezencie czytelnicy, którzy wykupili roczną prenumeratę. Rozprowadzano ją też jako bezpłatny dodatek do jednego z numerów. Prenumeratorzy w zamian za lojalność dostawali grafiki, a ta była jedną z takich premii.

Związek z powieścią Flauberta nie ograniczał się do tematu, lecz miał też materialną postać. Jedna z udokumentowanych odbitek zachowała ochronną przekładkę z jedwabnej bibułki, na której wydrukowano fragment, w którym Salammbô wychodzi na balkon swojego pałacu. Czytelnik poznawał więc grafikę razem z fragmentem powieści.

Nakład obejmował wariant zwykły i luksusowy. Jedną z odnotowanych luksusowych odbitek opisano jako część nakładu pięćdziesięciu egzemplarzy na papierze japońskim, z szerokimi marginesami i akcentami w złocie. Oferowano ją bezpłatnie jako pierwszą premię dla osób wykupujących całoroczną prenumeratę. Z dokumentacji jednego z antykwariuszy wynika, że zwykły nakład liczył 2000 egzemplarzy sprzedawanych po 3,50 franka, a luksusowy na papierze japońskim pięćdziesiąt arkuszy.

Dalsze losy grafiki również znamy z dokumentów. Davison Art Center przy Wesleyan University przechowuje odbitkę kupioną w 1959 roku ze środków przeznaczonych na zakupy do kolekcji. To późniejszy rozdział historii, która zaczęła się sześćdziesiąt dwa lata wcześniej od bezpłatnego dodatku do miesięcznika.

Dlaczego Mucha reklamował amerykańską wystawę światową francuskim podróżnym

Plakat Muchy zapraszający na wystawę światową w St. Louis wydało Ministerstwo Handlu Republiki Francuskiej jako oficjalną reklamę Louisiana Purchase Exposition z 1904 roku. Plakat miał zachęcić Francuzów do podróży z Paryża do St. Louis na wystawę. Ukazał się przed wydarzeniem i reklamował podróż, nie produkt.

Okazją była setna rocznica zakupu Luizjany, czyli sprzedaży francuskiego terytorium Stanom Zjednoczonym. W centrum kompozycji wódz rdzennych mieszkańców Ameryki i wyidealizowana kobieta ściskają sobie dłonie. To nie portrety, lecz symbole jedności i postępu. Okrągła aureola i ozdobne bordiury nadają kompozycji rytm Art Nouveau. Milwaukee Art Museum interpretuje młodą kobietę jako personifikację Stanów Zjednoczonych, nad którą czuwa duch rdzennego Amerykanina.

Pod obrazem plakat podaje podróżnym bardzo praktyczną informację: podróż z Paryża do St. Louis trwa sześć dni parowcem i jeden dzień koleją. Tekst zapowiada wystawę trwającą od 30 kwietnia do 30 listopada 1904 roku. Plakat wydrukowała paryska firma F. Champenois: rządowa reklama powstała więc w komercyjnej drukarni.

Projekt dla St. Louis zapoczątkował też amerykański okres w życiu Muchy. Między 1904 a 1909 rokiem artysta odbył pięć podróży do Stanów Zjednoczonych, szukając funduszy na cykl „Epopeja słowiańska”. Jego mecenasem został amerykański milioner Charles R. Crane. Plakat zapraszający Francuzów za Atlantyk powstał tuż przed podróżami samego Muchy do Ameryki.

Egzemplarze przechowują dziś uznane instytucje publiczne. Saint Louis Art Museum ma jeden z nich, kupiony z funduszy przekazanych dla upamiętnienia Davida R. Francisa, który kierował wystawą. Środki podarowała jego wnuczka Alice P. Francis. Odbitki mają też Milwaukee Art Museum i Library of Congress w Waszyngtonie.

Ten sam artysta pracował dla teatru, firm perfumeryjnych i producentów bibułek, wydawcy oraz ministerstwa. Mimo tak różnych zleceń we wszystkich tych pracach rozpoznajemy jego rękę. Przejrzyj naszą kolekcję dzieł Alphonse’a Muchy i wybierz to, które chcesz powiesić na swojej ścianie.

Czy wiesz, że…

• W Paryżu Art Nouveau tak mocno kojarzyło się z Muchą, że nazywano je po prostu stylem Muchy.
• Mucha nazywał Sarah Bernhardt „boską Sarah”.
• Mucha miał niewielkie doświadczenie w reklamie albo nie miał go wcale, gdy projektował plakat „Gismonda”. Mimo to ten projekt wyznaczył standard na kolejne dekady.
• Mucha urodził się w Ivančicach w 1860 roku, a zmarł w Pradze w 1939 roku.
• W 1898 roku stworzył drugi plakat „Job”: ciemnowłosą kobietę w pomarańczowej sukni bez ramiączek umieścił w okręgu.
• JOB był jedną z najpopularniejszych marek bibułek papierosowych we Francji, gdy Mucha projektował jej plakat.
• W paryskim wydaniu „Ilsée” wiele ilustracji drukowano po obu stronach arkusza, otaczając tekst ornamentem.

Częste pytania o twórczość Muchy

Czy te dzieła Muchy to grafiki czy obrazy? Przedstawione tu projekty to kolorowe litografie, odbijane z kamieni litograficznych. Redakcja „L'Estampe Moderne” prosiła każdego artystę o przygotowanie grafiki specjalnie dla pisma, podczas gdy seria „Les Maîtres de l'Affiche” reprodukowała istniejące plakaty. Prace takie jak „Salomé” od początku powstawały jako grafiki.

Które dzieło Muchy jest najbardziej znane? To plakat „Gismonda” dla Sarah Bernhardt przyniósł mu sławę. Mucha Foundation datuje początek jego paryskiej sławy na 1895 rok. Wśród reklam wyróżnia się „Job”, który według fundacji jest być może jego najbardziej znanym plakatem.

Ile litografii Mucha przygotował dla „L'Estampe Moderne”? W dokumentacji Museum of Modern Art „Salomé” figuruje jako jedna z czterech litografii, które Mucha przygotował do tej serii. Cała publikacja zgromadziła sto prac wielu artystów, po cztery grafiki w każdym miesięcznym numerze.

Co reklamował plakat Muchy dla St. Louis? Reklamował Louisiana Purchase Exposition z 1904 roku, wystawę światową w Forest Park w St. Louis. Odwiedziło ją około 19,7 miliona osób, a uczestniczyły w niej 62 kraje. Wystawa rozpoczęła się 30 kwietnia 1904 roku i trwała do 1 grudnia 1904 roku, o jeden dzień dłużej, niż zapowiadano na plakacie.

Kto jeszcze publikował grafiki w „L'Estampe Moderne”? Obok Muchy miesięcznik prezentował innych znanych wówczas ilustratorów i grafików, w tym Rheada, Meuniera, Ibelsa, Steinlena, Willette’a i Grasseta. Ich prace składały się co miesiąc na niewielki przegląd współczesnej grafiki francuskiej.

Gdzie można zobaczyć oryginalne dzieła Muchy? W zbiorach publicznych znajdują się ważne odbitki: „Salomé” w Museum of Modern Art i Victoria and Albert Museum, grafika „Salammbô” w Davison Art Center przy Wesleyan University, a plakat wystawy w Saint Louis Art Museum, Milwaukee Art Museum i Library of Congress. Według Mucha Foundation przełomowy okres jego pracy w Paryżu przypadł na lata od 1895 do 1903 roku, kiedy powstały niemal wszystkie omawiane tu dzieła.

---

O autorze

Jesteśmy zespołem Moryarty Vintage Posters, europejskiej firmy założonej w 2015 roku, ze sklepami w Barcelonie i Lizbonie. Wyszukujemy plakaty w bibliotekach, muzeach, kolekcjach internetowych i prywatnych oraz na targach. Każdy odnawiamy ręcznie, tak by jego kolory pozostały bliskie oryginałowi. Wszystkie drukujemy w naszej barcelońskiej pracowni na matowym papierze klasy muzealnej. Paryż Muchy to świat, do którego często wracamy. Te siedem historii opowiadamy z największą przyjemnością.

Źródła

• Victoria and Albert Museum, „Lorenzaccio”
• National Trust Collections, plakat Sarah Bernhardt w „Lorenzaccio”
• Artnet News, „Jak Mucha uczynił z aktorki Sarah Bernhardt gwiazdę Art Nouveau”
• Wikipedia, „Pory roku” (Mucha)
• Mucha Foundation, kalendarium życia Alphonse’a Muchy
• Mucha Foundation, „Lance Parfum Rodo”
• Stephen Ongpin Fine Art, Alphonse Mucha, „Lance Parfum Rodo”: studium do plakatu reklamowego
• Stephen Ongpin Fine Art, uwagi o studium „Lance Parfum Rodo”
• Victoria and Albert Museum, „La Dame Aux Camélias”
• Library of Congress, „La dame aux camelias”
• Mucha Foundation, plakat do „Lorenzaccio”
• Mucha Foundation, plakat „Job” reklamujący bibułki papierosowe
• Mucha Foundation, „Ilsée, Princesse de Tripoli”
• Google Arts & Culture, „Ilsée, Princesse de Tripoli”
• Mucha Foundation, „Ilsée, Princesse de Tripoli” w dziale książek & ilustracji
• Smithsonian Libraries, „Ilsée, princesse de Tripoli”
• Artsy, Alphonse Mucha i „Ilsee, księżniczka Trypolisu”
• Invaluable, Mucha & Flers, „Ilsee, księżniczka Trypolisu”
• Plazzart, Alphonse Mucha, oryginalna litografia „Salome”
• Edition Originale, Mucha, „Salomé”
• Museum of Modern Art, Alphonse Mucha, „Salomé”
• British Museum Shop, „Salomé” autorstwa Alphonse’a Muchy
• Victoria and Albert Museum, „Salome”
• Davison Art Center, Wesleyan University, „Zaklęcie (Salammbo)”
• Edition Originale, Mucha, „L'incantation (Salammbô)”
• Yaneff, „Zaklęcie/Salammbo”
• Cutter & Cutter, „Wystawa światowa w St. Louis”
• Milwaukee Art Museum, „Exposition universelle et international de St. Louis”
• Saint Louis Art Museum, „Dziedzictwo wystawy światowej z 1904 roku wciąż żywe w kolekcji muzeum”
• Selkirk Auctions, Alphonse Mucha, plakat wystawy światowej w St. Louis z 1904 roku
• Library of Congress, „Exposition Universelle & Internationale de St. Louis”
• Wikipedia, Louisiana Purchase Exposition