Malarstwo Henriego-Edmonda Crossa to opowieść o tym, jak zmiana światła potrafi wpłynąć na malarza. Cross był francuskim neoimpresjonistą, który w 1891 roku opuścił Paryż i ze względów zdrowotnych przeniósł się na wybrzeże Morza Śródziemnego. Wszystkie sześć zebranych tu prac powstało po tej przeprowadzce: wczesne obrazy olejne znad Morza Śródziemnego, dojrzałe pejzaże Riwiery, wenecka akwarela i akwarela z ostatnich lat życia.

Łączy je nie jeden niezmienny styl, lecz sposób budowania obrazu z oddzielnych plam barwnych. Metoda zmieniała się z biegiem lat, podobnie jak krąg jego znajomych. Z czasem wpływ Seurata ustąpił swobodniejszemu prowadzeniu pędzla, a w późnych akwarelach obok pędzla pojawiło się pióro. Same dzieła również wędrowały: od pośmiertnej aukcji w Paryżu, przez amerykańskich kolekcjonerów, po muzea w Chicago, Waszyngtonie, Filadelfii, Cleveland i Nowym Jorku.

Jak „Plaża w Cabasson” (Baigne-Cul) wyznaczyła zwrot Crossa ku pointylizmowi

Droga do powstania obrazu „Plaża w Cabasson” (Baigne-Cul) zaczęła się od decyzji podyktowanej zdrowiem. W 1891 roku Cross opuścił Paryż i przeniósł się do Cabasson, niewielkiej osady na Lazurowym Wybrzeżu, ponieważ reumatoidalne zapalenie stawów skłoniło go do szukania łagodniejszego klimatu.

Już od lat należał do kręgu neoimpresjonistów. W 1884 roku był jednym z założycieli Société des Artistes Indépendants, a do jego przyjaciół należeli Camille Pissarro, Georges Seurat i Paul Signac. Jednak po stosowaną przez nich technikę malowania oddzielnymi pociągnięciami pędzla sięgnął dopiero po przyjeździe nad Morze Śródziemne w 1891 roku.

W tej scenie na plaży zastosował tę technikę systematycznie. Drobne barwne kreski i kropki oddają miejscowe barwy i upał dzięki precyzyjnie stopniowanym odcieniom, a całość układa się w pejzaż. Ten cierpliwy sposób budowania obrazu odbiegał od podejścia impresjonistów, którzy szybszymi, bardziej intuicyjnymi pociągnięciami chwytali ulotne zjawiska pogodowe.

Wpływ Seurata nie ogranicza się do kropek. Cross przejął od niego dekoracyjny układ płaszczyzny obrazu i abstrakcyjną analizę pejzażu.

Obraz zapowiada wyidealizowane pejzaże z postaciami Matisse’a, który później współpracował z Crossem.

Jednym z pierwszych właścicieli był baron Eberhard von Bodenhausen-Degener z Monachium, który żył w latach 1868-1918. Dziś obraz należy do Art Institute of Chicago, ale muzeum go nie wystawia.

Co stało się z obrazem „Calanque des Antibois” po śmierci Crossa

„Calanque des Antibois” to obraz olejny na płótnie z pierwszych lat Crossa nad Morzem Śródziemnym. Należy do jego wczesnych widoków południowego wybrzeża, w których stosował technikę dywizjonistyczną opracowaną przez Georges’a Seurata pod koniec lat 80. XIX wieku. Farbę nanosił drobnymi kropkami czerwieni, pomarańczu, błękitu i fioletu.

Obraz pojawił się pod numerem 24 na pośmiertnej aukcji prac artysty w paryskim Hôtel Drouot 28 października 1921 roku, jedenaście lat po jego śmierci w 1910 roku. Później przeszedł przez ręce paryskiego marszanda Léopolda Zborowskiego.

W 1950 roku obraz kupił amerykański kolekcjoner John Hay Whitney. W ten sposób dzieło opuściło paryski rynek sztuki i trafiło do amerykańskiej kolekcji. Ponad trzy dekady później, w 1982 roku, znalazło się w Narodowej Galerii Sztuki w Waszyngtonie jako część kolekcji Johna Haya Whitneya.

Gdy w latach 1998-1999 Narodowa Galeria Sztuki prezentowała szesnaście obrazów podarowanych przez Johna Haya Whitneya i jego żonę Betsey Cushing Whitney, właśnie ten obraz wykorzystała jako główną ilustrację wystawy.

Jak zmienił się styl Crossa w obrazie „Dwie kobiety nad brzegiem Morza Śródziemnego”

„Dwie kobiety nad brzegiem Morza Śródziemnego” to widok prowansalskiego wybrzeża namalowany w 1896 roku, pięć lat po osiedleniu się artysty na południu.

Do tego czasu zmieniła się wielkość pojedynczego śladu pędzla. Zamiast drobnoziarnistego pointylizmu praktykowanego w Paryżu Cross stosował większe, swobodniejsze pociągnięcia przypominające mozaikę. Całą scenę namalował w chłodnych błękitach i fioletach, przełamanych żółcią, pomarańczem i różem. Dwie kobiety siedzą blisko brzegu.

Barnes Foundation proponuje porównać ten obraz z „Modelkami” Seurata, namalowanymi w latach 1886-1888, by zobaczyć, jak zmieniała się technika malowania kropkami.

Oryginał pozostaje w Barnes Foundation w Filadelfii, gdzie nosi numer inwentarzowy BF436. Notatka badawcza fundacji o tym obrazie nosi tytuł zaczerpnięty ze słów artysty: „Chciałbym malować szczęście”, które nawiązują do szczęścia odnalezionego przez Crossa na południu.

Kto podarował obraz „Różowa chmura” muzeum w Cleveland

W obrazie olejnym na płótnie „Różowa chmura” widać ciepło Riwiery. Obraz pochodzi z około 1896 roku i należy do dojrzałego okresu jego twórczości, kiedy widoki Riwiery budował z drobnych plam barwnych w technice neoimpresjonistycznej. Sam artysta nadał mu tytuł „Le Nuage rose”. Różowa chmura dominuje na niebie nad błękitną wodą i zielonym lądem.

Kilka lat wcześniej opuścił Paryż i przeniósł się do Saint-Clair, niewielkiej wioski nad Morzem Śródziemnym. Cross cierpiał na uporczywy reumatyzm, a łagodniejszy klimat mu służył. W liście do matki pisał, że właśnie odkrył tam szczęście.

Wioska stała się miejscem spotkań. Młodzi malarze, których wkrótce nazwano fowistami, wśród nich Henri Matisse, odwiedzali Crossa w Saint-Clair. Jego widoki Riwiery inspirowały młodych malarzy.

Obraz przeszedł przez paryską Galerie Hopkins-Custot, która sprzedała go kolekcjonerom Nancy F. Keithley i Josephowi P. Keithleyowi.

W 2020 roku małżeństwo Keithleyów podarowało obraz „Różowa chmura” Cleveland Museum of Art. Był to element większego daru obejmującego ponad sto prac. Niektóre z nich darczyńcy obiecali muzeum, lecz dotąd ich nie przekazali.

Jak podróż z żoną zaowocowała akwarelą „Wenecja, Giudecca”

„Wenecja, Giudecca” jest owocem podróży, którą Cross odbył z żoną w 1903 roku. Praca przedstawia żaglówki na błękitnej wodzie, a za nimi niski pas weneckiej zabudowy na horyzoncie.

W odróżnieniu od wcześniejszych obrazów olejnych ta praca łączy akwarelę, grafit i węgiel na grubym białym papierze welinowym.

Podobnie jak jego bliski przyjaciel i sąsiad Paul Signac, Cross wykonywał szkice akwarelowe jako przygotowanie do obrazów olejnych, których malowanie w pracowni mogło trwać miesiącami.

Praca przypomina akwarele, które Signac tworzył, zanim w 1908 roku zobaczył późne akwarele Paula Cézanne’a.

Oryginał trafił do Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku wraz z kolekcją Roberta Lehmana w 1975 roku.

Dlaczego „Pejzaż z gwiazdami” przywodzi na myśl malarstwo japońskie

„Pejzaż z gwiazdami” pochodzi z ostatnich lat Crossa w Saint-Clair, gdzie w pobliżu mieszkał jego bliski przyjaciel Paul Signac. To jedna z akwarel, które tworzył pod koniec życia, przed śmiercią w Saint-Clair w 1910 roku.

Na jednym arkuszu łączą się dwa sposoby pracy. Niebo usiane gwiazdami artysta namalował akwarelą na białym papierze welinowym, a pejzaż poniżej narysował piórem i tuszem.

Niebo tworzą długie, przerywane pociągnięcia pędzla, charakterystyczne dla późnych prac Crossa. Jaskrawożółte gwiazdy odcinają się od otaczającego je głębokiego błękitu.

Według Metropolitan Museum of Art impresjonistyczne ujęcie pejzażu przywodzi na myśl malarstwo japońskie. Krajobraz pod rozsianymi gwiazdami narysowano lekką, uproszczoną kreską.

Podobnie jak wenecka akwarela ta praca trafiła do Metropolitan Museum wraz z kolekcją Roberta Lehmana w 1975 roku.

Odsuń się o kilka kroków od dowolnej z tych prac, a osobne plamy barw połączą się w twoich oczach. Ten sam efekt uzyskasz, wieszając na ścianie reprodukcję jednej z nich. Dostrzeżesz go w tym pejzażu wybrzeża z wysokimi sosnami albo w jego innym widoku Laguny Weneckiej z 1903 roku.

Czy wiesz, że…

• Galerie Druet w Paryżu urządziła pierwszą indywidualną wystawę Crossa w 1905 roku, a w 1907 roku Félix Fénéon zorganizował retrospektywę w Galerie Bernheim-Jeune.
• Podczas tej samej podróży do Wenecji Cross uwiecznił uroczystości Festa del Redentore, weneckiego święta dziękczynnego za ocalenie z epidemii dżumy w 1576 roku.
• Jego obraz olejny „Regaty w Wenecji”, namalowany w latach 1903-1904, znajduje się w Museum of Fine Arts w Houston.
• Malarz urodził się w Douai w 1856 roku. Metropolitan Museum wymienia go pod oboma nazwiskami: Cross i Delacroix.
• Sklep Metropolitan Museum of Art wyprodukował jedwabną apaszkę z motywem obrazu „Pejzaż z gwiazdami”.

Najczęstsze pytania o Henriego-Edmonda Crossa

Jaki styl lub kierunek reprezentuje Henri-Edmond Cross? Cross jest znany jako neoimpresjonista, który stosował rozdzielone plamy barwne, technikę często nazywaną pointylizmem. W kręgu Seurata i Signaca pojedyncze pociągnięcia pędzla określano francuskim słowem tâches.

Kiedy Henri-Edmond Cross zaczął malować techniką pointylizmu? Zaczął w 1891 roku, kiedy ze względów zdrowotnych przeniósł się z Paryża na południe. Jedną z jego wczesnych prac z tego okresu był obraz przedstawiający zatoczkę nad Morzem Śródziemnym, który dziś znajduje się w Waszyngtonie.

Dlaczego Henri-Edmond Cross zmienił nazwisko? Cross urodził się jako Henri-Edmond-Joseph Delacroix. Zmienił nazwisko na Cross, aby nie mylono go z żyjącym wcześniej malarzem romantycznym Eugène’em Delacroix.

Od których obrazów Henriego-Edmonda Crossa zacząć? Aby poznać jego zwrot ku rozdzielaniu barw, zacznij od obrazu „Plaża w Cabasson” (Baigne-Cul). Zobacz w obrazie „Różowa chmura”, jak Cross malował światło Riwiery w dojrzałym okresie twórczości. Jako przykład akwareli z podróży obejrzyj pracę „Wenecja, Giudecca”.

Gdzie znajdują się oryginalne obrazy? Sześć prac omówionych w tym artykule znajduje się w amerykańskich zbiorach publicznych: w Art Institute of Chicago, Narodowej Galerii Sztuki w Waszyngtonie, Barnes Foundation w Filadelfii, Cleveland Museum of Art i Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

---

O autorze

Moryarty ma w ofercie ponad 2000 plakatów vintage. Każdy z nich poddajemy ręcznej renowacji, nie zmieniając oryginalnego projektu ani kolorów. Wszystkie plakaty drukujemy we własnej pracowni w Barcelonie na matowym papierze artystycznym o gramaturze 230 g/m², używając archiwalnych tuszów pigmentowych. Jeśli podczas lektury zechcesz o coś zapytać, napisz do nas.

Źródła

▾

• „Plaża w Cabasson” (Baigne-Cul), Art Institute of Chicago
• „Plaża w Cabasson” (Plage de baigne-cul), AMICA Library
• „Calanque des Antibois”, Narodowa Galeria Sztuki w Waszyngtonie
• „Dary dla narodu od Johna Haya Whitneya i jego żony”, Narodowa Galeria Sztuki w Waszyngtonie
• „Plaża w Saint-Clair”, Museum Barberini
• „Notatki badawcze: Henri Edmond Cross”, Barnes Foundation
• „Różowa chmura”, Cleveland Museum of Art
• „Kolor, wrażenie i pamięć”, Cleveland Museum of Art
• „Różowa chmura”, Wikidata
• „Malarstwo Henriego-Edmonda Crossa 2: woda i światło”, Eclectic Light
• „Kanały Wenecji 1903-1910”, Eclectic Light
• „Pejzaż z gwiazdami”, Metropolitan Museum of Art
• „Wenecja, Giudecca”, Metropolitan Museum of Art
• „Pejzaż”, Metropolitan Museum of Art
• Henri-Edmond Cross, Allen Memorial Art Museum
• Biografia Henriego-Edmonda Crossa, Olivier Malingue
• Karta obrazu „Różowa chmura”, Internet Archive
• „Ten drugi Delacroix”, The Met Store