Hokusai Katsushika urodził się w Edo, dzisiejszym Tokio, w 1760 roku i zmarł tam w 1849 roku. Łatwiej zrozumieć jego sztukę, gdy spojrzysz na grafiki nie jak na pojedyncze arcydzieła, lecz jak na przedmioty przeznaczone do sprzedaży, przenoszenia i kolekcjonowania. Wszystkie siedem prac opisanych poniżej to barwne drzeworyty. Razem pokazują, jak wrażliwość artysty na naturę łączyła się ze szlakami handlowymi, drogami pielgrzymów i ludowymi opowieściami jego epoki.

Cztery grafiki pochodzą z cyklu „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”, dwie z „Podróży do wodospadów prowincji”, a jedna z niezatytułowanej serii dużych kwiatów. Wszystkie wydał Nishimuraya Yohachi, który prowadził wydawnictwo pod nazwą Eijūdō.

Jaki błękit Hokusai wykorzystał w „Wielkiej fali w Kanagawie” i skąd on pochodził?

„Pod falą u wybrzeży Kanagawy” („Kanagawa oki nami ura”), znany także jako „Wielka fala w Kanagawie”, powstał do cyklu barwnych drzeworytów „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)” i trafił do szerokiego grona odbiorców w Edo. Nie był to pojedynczy obraz namalowany dla pałacu czy świątyni. Była to grafika przeznaczona do sprzedaży, którą zwykli ludzie mogli kupić, zabrać do domu i oglądać. Gdy ukazała się na początku lat trzydziestych XIX wieku, sprzedawała się znakomicie.

Hokusai mógł przedstawić to morze dzięki błękitowi, który dopiero co dotarł do Japonii. Błękit pruski, nowy wówczas syntetyczny pigment, przybył przez Chiny i Niderlandy, jedynych partnerów handlowych Japonii w tamtych latach. W przeciwieństwie do wcześniej używanych błękitów nie blakł tak łatwo i dawał znacznie intensywniejszy kolor. Dawniej korzystano z indygo i barwnika z komeliny, które były dużo słabsze. Nowy pigment otworzył więc przed twórcami nieznane wcześniej możliwości.

Drukarze nie zastąpili po prostu jednego błękitu drugim. Badania zachowanych odbitek pokazują, że łączyli indygo z błękitem pruskim i nakładali je warstwami, by uzyskać różne odcienie wody. Stąd morze ma tak wiele odcieni błękitu.

Muzeum Brytyjskie szacuje, że w okresie Edo mogło powstać od 5000 do 15 000 odbitek. Grafikę od początku przeznaczono do wielokrotnego powielania i sprzedaży. Jej sława w Japonii opierała się na kolejnych nakładach, nie na rzadkości.

Później jej sława wykroczyła daleko poza świat grafiki. Mówi się, że kompozycja zainspirowała „La Mer” Debussy’ego i wiersz „Der Berg” Rilkego.

Oryginalne odbitki znajdują się dziś w muzeach na kilku kontynentach, między innymi w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Art Institute of Chicago, Rijksmuseum w Amsterdamie i Muzeum Brytyjskim w Londynie.

Dlaczego „Południowy wiatr, pogodne niebo” Hokusaia znamy jako „Czerwone Fudżi”

„Południowy wiatr, pogodne niebo” („Gaifū kaisei”), znany też jako „Czerwone Fudżi”, przedstawia górę Fudżi jako wyrazisty trójkąt na tle chłodnego błękitu nieba. Jej zbocza mają odcienie głębokiej czerwieni i ziemistego brązu. Potoczna nazwa ma źródło w rzeczywistym zjawisku pogodowym. Późnym latem lub wczesną jesienią, gdy wieje południowy wiatr, a niebo pozostaje bezchmurne, wschodzące słońce może zabarwić górę na czerwono. Właśnie tę chwilę przedstawia drzeworyt.

Cały cykl opierał się na świeżo sprowadzonym błękicie pruskim. Pierwsze kompozycje drukowano głównie w odcieniach niebieskiego, z niebieskimi konturami. Dopiero gdy wydawca Nishimuraya Yohachi upewnił się, że seria znajdzie nabywców, wprowadził więcej kolorów.

Sukces cyklu sprawił, że zamiast trzydziestu sześciu powstało czterdzieści sześć kompozycji. Wydawca planował ponad sto, ale publikację zakończono na czterdziestu sześciu.

Taka grafika nie powstawała z jednej matrycy. Każdy kolor wymagał osobnego, wyciętego w drewnie bloku. Każda odbitka była więc wspólnym dziełem artysty, rytowników i drukarzy, pracujących pod nadzorem wydawcy. Kompozycja wygląda jak praca jednej osoby, lecz stworzył ją niewielki warsztat.

Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku ma odbitkę kupioną w 1914 roku ze środków Rogers Fund. Kolejna znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie, a inną w 1933 roku przekazała do Harvard Art Museums grupa Friends of Arthur B. Duel.

Dlaczego Hokusai wybrał Enoshimę w prowincji Sagami?

„Enoshima w prowincji Sagami” („Sōshū Enoshima”) to widok wyspy, który Hokusai wybrał do cyklu „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”. Odbitki wydał około 1831 roku Nishimuraya Yohachi pod nazwą Eijūdō. Dawna nazwa prowincji w tytule wskazuje, że wyspa leży w Sagami. Grafika przedstawia jej skaliste klify i falujące morze w chłodnych błękitach i zieleniach, które równoważą ciepły beż papieru.

Enoshima była czymś więcej niż malowniczym krajobrazem. Ta niewielka wyspa i położone przy niej nadmorskie miasteczko stanowiły cel pielgrzymek. Na wyspie są kałuże pływowe i nadmorskie jaskinie, a także duża świątynia poświęcona Benzaiten, buddyjskiemu bóstwu sztuki, bogactwa i pomyślności.

Gdy ukazał się cykl z Fudżi, Hokusai był już po siedemdziesiątce. Nie był to jednak jego jedyny projekt. W tamtych latach publikował jedną serię barwnych grafik za drugą. W latach trzydziestych XIX wieku, najbardziej płodnym okresie jego twórczości graficznej, wielką sławę przyniosły mu meisho-e, czyli widoki słynnych miejsc.

W ciągu życia używał ponad trzydziestu pseudonimów artystycznych, między innymi Shunro, Sori, Hokusai, Gakyojin, Iitsu i Manji Rojin. Na grafikach z cyklu z Fudżi widnieje imię Iitsu.

Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku ma odbitkę z kolekcji Howarda Mansfielda, pozyskaną w 1936 roku.

Dlaczego na grafice Hokusaia z Kanai przenoszono podróżnych przez rzekę Ōi?

„Fudżi widziana z Kanai na trakcie Tōkaidō” („Tōkaidō Kanaya no Fuji”) przedstawia przeprawę przez rzekę Ōi na trakcie Tōkaidō. Tragarze przenosili tam podróżnych wraz z ich lektykami. Na grafice niosą ludzi przez rzekę na platformach, a daleko w tle spokojnie wznosi się Fudżi.

Brak mostu był celowy. Rząd Tokugawów ze względów wojskowych zakazał budowy jakiegokolwiek solidnego mostu przez Ōi w pobliżu Kanai. Zabronił też przepraw promowych. Jedyna droga prowadziła przez bród, gdzie tragarze przenosili i przeprowadzali każdego podróżnego.

Gdy poziom wody się podnosił, o przeprawie nie było mowy. Podróżni mogli utknąć na wiele dni, czasem tygodni, w Shimadzie na jednym brzegu lub w Kanai na drugim. Czekali, aż woda opadnie na tyle, by można było przejść przez bród. Ōi była dla nich niebezpieczną przeszkodą.

Przestoje, które frustrowały podróżnych, przynosiły dochody obu miastom. Tragarze rzeczni utrzymywali się z przenoszenia ludzi na drugi brzeg. Przeprawa była ważnym źródłem zarobku po obu stronach rzeki. Pod koniec okresu Edo w Shimadzie i Kanai pracowało łącznie ponad 1300 tragarzy rzecznych. Cała lokalna gospodarka opierała się na przenoszeniu ludzi przez wodę, nad którą nie wolno było zbudować mostu.

Zmiana nastąpiła dopiero po upadku siogunatu. W 1871 roku promy zastąpiły tragarzy na Ōi, a w 1879 roku otwarto wreszcie pierwszy most między Shimadą a Kanayą. Zakończyło to epokę przepraw przedstawionych na grafice.

Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku ma odbitkę otrzymaną w 1939 roku w zapisie testamentowym Henry’ego L. Phillipsa.

Jaka legenda wiąże się z wodospadem Yōrō?

„Wodospad Yōrō” w prowincji Mino („Mino no Yōrō no taki”) przedstawia potężną pionową strugę wody, otoczoną poszarpanymi skałami i bujną roślinnością. Na wodzie widać białe akcenty. Hokusai stworzył tę kompozycję jako jedną z ośmiu grafik w cyklu „Podróż do wodospadów prowincji” („Shokoku taki meguri”). Podobnie jak każda odbitka w tej serii, przedstawia ona rzeczywiste miejsce, które można odwiedzić.

Z tym miejscem wiąże się japońska opowieść ludowa o synowskim oddaniu. Według legendy troskliwy syn przynosi wodę z wodospadu Yōrō umierającemu ojcu. Ojciec wypija ją i wraca do zdrowia. Historia łączy wodospad z troską o bliskich.

Wybierając konkretne, nazwane wodospady do wszystkich ośmiu grafik, Hokusai wpisał cykl w tradycję meisho-e, czyli widoków słynnych miejsc. W jego scenach z wodospadami często pojawiają się drobne sylwetki ludzi, które podkreślają skalę i siłę spadającej wody.

Odbitki powstawały zespołowo, ale Hokusai bardzo uważnie nadzorował swoją część pracy. Zachowane listy pokazują, że pilnował każdego szczegółu druku i skarżył się wydawcom, gdy rezultat nie spełniał jego oczekiwań. Pisał także do rytownika Sugity o źle wyciętych oczach i nosach w ilustracjach do książki „Ehon Toshisen” (1833), prosząc o ich poprawienie.

Po śmierci Hokusaia powstały wysokiej jakości falsyfikaty cyklu z wodospadami. Były na tyle przekonujące, że oszukały wielu zachodnich kolekcjonerów.

Art Institute of Chicago ma odbitkę z kolekcji Clarence’a Buckinghama. Inne znajdują się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Norton Simon Museum i Saint Louis Art Museum.

Wodospad Kirifuri i grafiki Hokusaia poświęcone spadającej wodzie

„Wodospad Kirifuri na górze Kurokami w Shimotsuke” („Shimotsuke Kurokamiyama Kirifuri no taki”) to studium pionowej kompozycji. Spadającą wodę artysta oddał chłodnymi błękitami i niebieskawymi zieleniami na tle ciepłego beżu papieru. Małe postacie u podnóża pozwalają ocenić wysokość wodospadu. Kirifuri oznacza „opadającą mgłę”. Wodospad leży na północ od Nikkō, w dzisiejszej prefekturze Tochigi, u podnóża góry Akanagi.

Na długo przed tym, jak Hokusai go narysował, pielgrzymi odwiedzający miejscowe sanktuaria i świątynie podziwiali wodospad oraz otaczający go górski krajobraz.

Rzeczywisty wodospad ma około 76 metrów wysokości. Woda pokonuje trzy odcinki: najpierw spada pionowo, potem płynie niemal poziomo, a następnie znów opada po poszarpanych skałach. W czasach Hokusaia było to popularne miejsce wycieczek i pozostaje nim do dziś.

„Podróż do wodospadów prowincji” była pierwszym cyklem ukiyo-e w całości poświęconym spadającej wodzie. Ceniono go za pomysłowość i ekspresję w przedstawieniu tego jednego tematu. Pomogły w tym importowane pigmenty. Błękit pruski i inne pigmenty mineralne sprowadzane do Japonii z Europy dały twórcom pejzaży graficznych nowe sposoby ukazywania wody i nieba.

Odbitki znajdują się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Art Institute of Chicago i Harvard Art Museums w Cambridge.

Jak Hokusai podpisał „Hortensję i jaskółkę”

„Hortensja i jaskółka” to grafika z motywem ptaka i kwiatów z początku lat trzydziestych XIX wieku, należąca do niezatytułowanej serii dużych kwiatów. Jaskółka przecina powietrze nad skupiskiem kwiatów hortensji i szerokich zielonych liści. Jej niebieskoczarne upierzenie kontrastuje z łagodną zielenią liści i jasnymi płatkami. Wokół ptaka i roślin pozostaje dużo niezadrukowanego papieru.

Grafika powstała dzięki tej samej współpracy artysty z wydawnictwem co pejzaże. Nishimuraya Yohachi wydał ją w swoim Eijūdō. Współpraca, która przyniosła cykle z Fudżi i wodospadami, obejmowała więc także kwiaty.

Hokusai zadbał też, by na odbitce znalazł się jego podpis. Widnieje na niej „zen Hokusai Iitsu hitsu”, z imieniem Iitsu używanym w późniejszych latach życia. Podpis znajduje się na samej odbitce, podobnie jak w cyklu z Fudżi. Po jednej odbitce mają Art Institute of Chicago i Museum of Fine Arts.

Wybierz do domu grafikę z historią, która najbardziej do ciebie przemawia: o sprowadzonym z zagranicy błękicie fali, Ōi bez mostu lub synu przy wodospadzie Yōrō. Gdy zawiśnie na twojej ścianie, ta historia będzie w nią wpisana.

Czy wiesz, że…

• Odbitkę „Fudżi widzianej z Kanai na trakcie Tōkaidō” z kolekcji Michenera w Honolulu pokazano na wystawie „Szczyt Hokusaia” w Asian Art Museum of San Francisco w 2009 i 2010 roku.
• „Enoshima w prowincji Sagami” to kompozycja numer 25 w cyklu „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”.
• Na grafice „Wodospad Yōrō” widnieje podpis „Zen Hokusai Iitsu fude”.
• Cykl „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)” sprzedawał się dobrze między innymi dzięki żywemu kultowi góry wśród ówczesnych mieszkańców Japonii.
• Odbitka „Czerwonego Fudżi” w Harvard Art Museums ma drukowany podpis „Hokusai Aratame Iitsu hitsu”.

Pytania czytelników o Hokusaia

Jakie jest najsłynniejsze dzieło Hokusaia Katsushiki? „Wielka fala w Kanagawie” z cyklu „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”. Hokusai bawił się w niej perspektywą: zmniejszył Fudżi do niewielkiego trójkątnego wzniesienia widocznego wewnątrz łuku spiętrzonej fali.

W jakim stylu tworzył Hokusai? Tworzył barwne drzeworyty ukiyo-e, oparte na wyraźnych konturach i płaskich plamach koloru. Świeżo sprowadzony błękit pruski dał twórcom pejzaży takim jak on nowe możliwości przedstawiania wody i nieba. Był też wyznawcą buddyzmu Nichirena Daishōnina. Jego grafiki z wodospadami wywołują silne wrażenie, że woda żyje, co odzwierciedla jego animistyczne wierzenia.

Dlaczego „Czerwone Fudżi” jest czerwone? Ze względu na ukazane zjawisko pogodowe: późnym latem lub wczesną jesienią, przy południowym wietrze i bezchmurnym niebie, wschodzące słońce może zabarwić zbocza góry na czerwono. Metropolitan Museum of Art dla kontrastu zestawia tę grafikę z innym widokiem z tego samego cyklu, „Burzą pod Fudżi”, na którym biała błyskawica przecina ciemną jak atrament podstawę góry.

Kto wydawał grafiki Hokusaia? Nishimuraya Yohachi, prowadzący wydawnictwo pod nazwą Eijūdō, wydał omówione tu „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”, cykl z wodospadami i serię dużych kwiatów. List z 1836 roku potwierdza, że w połowie lat trzydziestych wydawca zmagał się już z trudnościami finansowymi.

Kiedy Hokusai stworzył swoje najbardziej znane grafiki? Twierdził, że nic, co narysował przed siedemdziesiątym rokiem życia, nie zasługiwało na uwagę. Po siedemdziesiątce publikował jedną serię barwnych grafik za drugą. Dożył 89 lat.

Gdzie mogę zobaczyć grafiki Hokusaia na żywo? Oryginalne odbitki znajdują się w najważniejszych kolekcjach muzealnych, między innymi w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Muzeum Brytyjskim w Londynie i Art Institute of Chicago. Tokyo Fuji Art Museum ma odbitkę „Fudżi widzianej z Kanai na trakcie Tōkaidō”, którą pokazywano na wystawach w Niigacie, Kurytybie i Kaohsiungu.

---

O autorze

Jesteśmy zespołem Moryarty, europejskiej firmy, która od 2015 roku odnawia i drukuje plakaty vintage w swojej pracowni w Barcelonie. Wyszukujemy je w bibliotekach, muzeach, kolekcjach internetowych i zbiorach prywatnych. Każdą pracę odnawiamy ręcznie, nie zmieniając oryginalnego projektu ani kolorów, a następnie drukujemy u siebie na matowym papierze jakości muzealnej. Drzeworyty Hokusaia należą do dzieł szczególnie nam bliskich. Z przyjemnością opowiadamy ich historie czytelnikom w całej Europie.

Źródła

▾

• The Metropolitan Museum of Art – „Pod falą u wybrzeży Kanagawy” („Wielka fala w Kanagawie”)
• Muzeum Brytyjskie – „Wielka fala w Kanagawie”: znajdź różnice
• Wikipedia – „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”
• The Metropolitan Museum of Art – „Południowy wiatr, pogodne niebo” („Czerwone Fudżi”)
• Muzeum Brytyjskie, archiwum fotografii – „Południowy wiatr, pogodne niebo” („Czerwone Fudżi”)
• Harvard Art Museums – „Fudżi przy łagodnym wietrze w pogodny poranek”
• The Metropolitan Museum of Art – „Enoshima w prowincji Sagami”
• Sotheby's – „Enoshima w prowincji Sagami”
• Ronin Gallery – „Enoshima w prowincji Sagami”
• Fuji Arts – „Enoshima w prowincji Sagami”
• Wikidata – „Enoshima w prowincji Sagami”
• The Metropolitan Museum of Art – „Fudżi widziana z Kanai na trakcie Tōkaidō”
• The Metropolitan Museum of Art – „Piękne podróżniczki przeprawiające się przez rzekę Ōi”
• Wikipedia – Shimada, Shizuoka
• Old Photos of Japan – „Na plecach przez największe rzeki traktu Tōkaidō”
• Tokyo Fuji Art Museum – „Fudżi z Kanai na trakcie Tōkaidō”
• The Torch, Uniwersytet Oksfordzki – „Wodospad Yōrō”
• Art Institute of Chicago – „Wodospad Yōrō w prowincji Mino”
• The Metropolitan Museum of Art – „Wodospad Yōrō w prowincji Mino”
• Wikipedia – „Podróż do wodospadów prowincji”
• Wikipedia – „Trzej podróżni przed wodospadem”
• Worcester Art Museum – „Wodospad Kirifuri na górze Kurokami”
• Worcester Art Museum – „Pielgrzymka do wodospadów Hokusaia”
• Philadelphia Museum of Art – „Wodospad Kirifuri”
• The Metropolitan Museum of Art – „Wodospad Kirifuri na górze Kurokami”
• Art Institute of Chicago – „Hortensja i jaskółka”
• Ukiyo-e.org – „Hortensje i jaskółka” (Museum of Fine Arts)
• Wikipedia – „Wielka fala w Kanagawie”
• The Metropolitan Museum of Art – wydruki na zamówienie, „Pod falą u wybrzeży Kanagawy”
• Arts To Hearts Project – historia „Wielkiej fali w Kanagawie”
• MOA Museum of Art – „36 widoków na górę Fudżi (Hokusai)”
• Ukiyo-e.org – „Fudżi z Kanai na trakcie Tōkaidō” (kolekcja Michenera)