EGON SCHIELE|8 MIN CZYTANIA

Historie związane z dziełami Egona Schielego

Cztery wczesne rysunki i jeden plakat zapowiadający wykład. Za każdym stoi konkretna osoba. Poznaj Gerti, młodszą siostrę artysty, która pozowała do dwóch z nich, oraz Moę, tancerkę, której imię Schiele zapisał na arkuszu wielkimi literami.

AUTOR Moryarty

UDOSTĘPNIJ
Egon Schiele
Egon Schiele, domena publiczna, źródło: Wikimedia Commons

Egon Schiele był austriackim artystą. Postacie, które kreślił ostrą linią i bez upiększeń, uczyniły go jednym z najważniejszych twórców ekspresjonizmu. Urodził się w 1890 roku, a zmarł w 1918, mając dwadzieścia osiem lat. Prace, które nazywamy wczesnymi, stanowią więc w istocie trzon jego krótkiej kariery. Oto historie pięciu dzieł Egona Schielego z tamtych lat: rysunkowych portretów i studiów postaci na niezamalowanym papierze oraz jednego drukowanego plakatu, który zaprojektował z okazji wykładu w Wiedniu. Każde z nich znajdziesz w formie reprodukcji w naszej kolekcji dzieł Egona Schielego.

Pozowała mu siostra Gerti, a jego modelką była też tancerka Moa, której imię Schiele zapisał na arkuszu. Rudolf Leopold został później właścicielem jednego z rysunków, natomiast wiedeńskie stowarzyszenie studenckie zamówiło u artysty projekt plakatu. To pięć osobnych historii, nie przegląd całej jego twórczości.

Do kogo należał „Autoportret w koszuli w paski”, zanim trafił do Leopold Museum?

W 1910 roku Schiele skończył dwadzieścia lat. Cztery lata wcześniej, jako szesnastolatek, dostał się do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. W tym okresie wielokrotnie rysował własną twarz i ciało. „Autoportret w koszuli w paski” to jeden z takich rysunków.

„Autoportret w koszuli w paski”

Karta dzieła w zbiorach Leopold Museum podaje technikę: czarna kreda i gwasz na papierze, oraz datę: 1910 rok. Kredą Schiele zarysował strukturę własnej twarzy i górnej części ciała, a kolor położył gwaszem. Muzealny opis zwraca uwagę na duże oczy o pytającym wyrazie.

W 1910 roku stworzył trzy duże autoportrety ukazujące całą postać, w tym akt siedzącego mężczyzny, który dziś znajduje się w Leopold Museum. W tamtym roku Schiele świadomie przyglądał się sobie. Ten rysunek, na którym ma na sobie pasiastą koszulę, jest efektem tych obserwacji, a nie chwilowego nastroju.

O żywości rysunku decyduje połączenie kredy i gwaszu, a reprodukcja tego autoportretu zachowuje ślady obu technik. Wzrok podąża za wyrazistymi pasami koszuli, które wyznaczają powtarzalny rytm. Bezpośrednie spojrzenie oraz ciepły odcień i faktura tła sprawiają jednak, że obraz nie wygląda jak szkolne ćwiczenie.

Późniejsze losy rysunku są wyjątkowo dobrze udokumentowane. Pierwszym właścicielem wymienionym w proweniencji dzieła jest Eduard Josef Wimmer-Wisgrill z Wiednia. Według dokumentacji praca należała do niego już przed 1948 rokiem.

Przed 1972 rokiem trafiła do kolekcji dr. Rudolfa Leopolda, wiedeńskiego kolekcjonera, i pozostała w niej do 1994 roku. Wtedy rysunek przejęła Leopold Museum-Privatstiftung, fundacja prowadząca wiedeńskie Leopold Museum. Muzeum przechowuje go do dziś, a internetowa karta dzieła zaznacza, że obecnie nie jest eksponowany.

Kim była Gertrude, siostra Schielego, i co łączyło ją z rodziną Peschków?

„Mädchenakt (Gertrude)” pochodzi z 1910 roku, a modelką była młodsza siostra artysty. Na papierze o ciepłym odcieniu widzimy samotną postać, zarysowaną mocną, kanciastą linią, niemal bez tła.

„Gertrude”

Gertrude z tytułu (1894–1981) to młodsza siostra Schielego, którą nazywano Gerti. W okolicach 1910 roku pozowała mu tak często, że jej twarz i postać wielokrotnie pojawiają się na rysunkach z 1910 roku.

W 1914 roku wyszła za Antona Peschkę, malarza i jednego z najbliższych przyjaciół Schielego. Przyjaciel artysty został więc jego szwagrem, a siostra, która pozowała do tych rysunków, połączyła rodziny dwóch malarzy.

Syn Gerti, Anton Peschka Jr., zapisał kolekcję rodziny Peschków miastu Wiedeń. Po jego śmierci w 1997 roku przeszła ona na własność publiczną.

Od 30 kwietnia do 27 września 2026 roku Wien Museum prezentowało wystawę „Schiele & Peschka: rodzinna konstelacja”, której głównym tematem była kolekcja rodziny Peschków. Jeśli interesuje cię sam rysunek, ta reprodukcja studium „Gertrude” zachowuje ciepły odcień papieru i czerwonawe akcenty, które możesz oglądać na własnej ścianie.

Kobieta, która pozowała do „Klęczącej kobiety w pomarańczowoczerwonej sukni”

„Kniende in orange-rotem Kleid” pochodzi z 1910 roku. Według Leopold Museum klęczącą modelką jest Gertrude, siostra artysty.

„Kobieta w pomarańczowoczerwonej sukni”

Modelka rozpoznana jako Gertrude to Gerti z opisanego wyżej studium. Oba rysunki powstały w tym samym roku, ale tutaj głównym akcentem kolorystycznym jest pomarańczowoczerwona suknia.

Na tym arkuszu Schiele narysował postać kredą, a kolor nałożył gwaszem. Opis w muzealnym katalogu zwraca uwagę na to, jak układ nóg i stóp wtłacza postać w płaską powierzchnię obrazu. Z kolei niemiecki tekst katalogowy opisuje górną część ciała jako zbudowaną z odrębnych, niemal krystalicznych płaszczyzn koloru. Oryginał znajduje się w Leopold Museum w Wiedniu, gdzie obecnie nie jest eksponowany.

Niezamalowany papier i jeden mocny kolor sukni sprawiają, że rysunek łatwo przenieść dziś na plakat. Na tej reprodukcji klęczącej postaci pomarańczowoczerwona suknia jest jedynym nasyconym akcentem kolorystycznym w skądinąd spokojnej kompozycji, a skręcona poza prowadzi wzrok po arkuszu.

Moa i droga Schielego od secesji do ekspresjonizmu

Moa Mandu pochodziła z Bośni. Prawie nic więcej o niej nie wiadomo. Poznała Schielego dzięki Erwinowi Osenowi, malarzowi teatralnemu blisko związanemu z artystą.

„Moa”

Osen i Moa tańczyli razem w kabaretach. W latach 1910–1911 oboje wielokrotnie pozowali Schielemu. Z tych spotkań powstała seria portretów tancerzy.

Arkusz jest podpisany i opatrzony datą 1911. Obok postaci Schiele zapisał wielkimi literami imię MOA, co rzadko robił w przypadku modeli. Przedstawił siedzącą kobietę we wzorzystej szacie na niemal niezamalowanym papierze, używając akcentów czerni, błękitu, brązu i czerwieni. Ten napis zmienia studium postaci w świadectwo życia scenicznej artystki. Między innymi dlatego reprodukcja portretu „Moa” wygląda na ścianie jak mały fragment historii teatru.

W Krumau, małym mieście, w którym Schiele miał pracownię, swobodne obyczaje Schielego, Moi i Osena oburzały mieszkańców. Po kilku miesiącach, w 1911 roku, artysta zamknął pracownię i wyjechał.

Akwarelę zwykle uznaje się za punkt zwrotny w twórczości Schielego. Artysta nawiązuje do postaci w szatach z obrazów Gustava Klimta i otula Moę bogato wzorzystymi tkaninami. Geometryczne wzory są tak gęste, że skrywają ciało, a twarz artysta oddaje z większym realizmem. Akwarela wykracza już poza secesję i zmierza ku ekspresjonizmowi. Arthur Roessler, autor wspomnień o artyście, zapamiętał wielkie, kruczoczarne oczy tancerki pod ciężkimi powiekami. Kompozycja kieruje uwagę ku temu spojrzeniu.

Oryginał łączy akwarelę, ołówek i farbę kryjącą na papierze. W 1994 roku trafił do Leopold Museum-Privatstiftung, a dziś znajduje się w Leopold Museum w Wiedniu.

Jaki wykład zapowiadał plakat Schielego „Shaw albo ironia”?

Akademischer Verband für Literatur und Musik, stowarzyszenie studenckie związane z Uniwersytetem Wiedeńskim, organizowało w uniwersyteckich salach wykładowych wieczory literackie, przedstawienia i koncerty. Z okazji jednego z tych wieczorów wydało plakat „Shaw albo ironia”.

„Shaw albo ironia”

Zapowiadał wykład pisarza Egona Friedella zatytułowany „Shaw oder die Ironie”, wygłoszony w Wiedniu 11 kwietnia 1912 roku. Obok tytułu widniał dopisek „Besser als Shakespeare”.

Projekt pochodzi z 1910 roku, ale plakat wydano w 1912, właśnie w roku, w którym Friedell wygłosił wykład. Karta dzieła w kolekcji MoMA opisuje go jako litografię barwną wydrukowaną w Wiedniu w drukarni Brüder Rosenbaum. W tamtych latach wiedeńskie drukarnie drukowały ogłoszenia o wykładach, koncertach i wystawach. Zamówienie stowarzyszenia studenckiego było jednym z takich zleceń. Kompozycja jest pionowa i wyrazista: centralna postać ma te same kanciaste kontury co rysunki z pracowni, a towarzyszą jej mocne czarne linie, zdecydowana typografia i jaskrawe pomarańczowe akcenty.

Projekt ukazał się także w formie małego znaczka reklamowego, czyli niewielkiej drukowanej nalepki, jaką kolekcjonerzy wklejali do albumów. Znaczek Schielego zalicza się do najsłynniejszych wśród znaczków reklamowych, a jego sława sprawiła, że projekt ma własną historię wśród kolekcjonerów.

Już w 1915 roku projekt znalazł się w książce o sztuce plakatu. Wydana w Wiedniu przez Kunstverlag J. Löwy książka „Österreichische Plakatkunst” zawierała reprodukcję arkusza.

Egzemplarze zachowały się w dwóch ważnych kolekcjach: w nowojorskim Museum of Modern Art, w dziale architektury i designu, oraz w Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg. MoMA pokazało później plakat na wystawie „Egon Schiele: kolekcja Leopoldów, Wiedeń”. To daleka droga jak na ogłoszenie stowarzyszenia studenckiego. Jeśli podobają ci się plakatowe prace Schielego z wyrazistym liternictwem, reprodukcja plakatu zapowiadającego wykład pozwoli ci oglądać pomarańczowe akcenty i wyraziste liternictwo na własnej ścianie.

Wybierz plakat z historią, która ma ci towarzyszyć na co dzień, i powieś go tam, gdzie będziesz go często widzieć.

Czy wiesz, że…

  • W 1918 roku Schiele zaprojektował plakat 49. wystawy Secesji Wiedeńskiej.
  • Jego drugą siostrą była Melanie, starsza z dwóch sióstr.
  • Ruchy i gesty, które Schiele przejął od mima Erwina Osena, powracają w wielu jego późniejszych pracach, zwłaszcza w autoportretach.
  • Moa była popularną modelką także wśród innych artystów, wyróżniając się ekstrawagancką ekspresją.
  • Arkusz z portretem Gerti z 1910 roku w wiedeńskim Leopold Museum ma rysunki po obu stronach. Na odwrocie Schiele umieścił projekty męskich ubiorów.

Pytania o Egona Schielego

Kim był Egon Schiele? Austriackim malarzem i rysownikiem. Urodził się w Tulln an der Donau 12 czerwca 1890 roku. Zmarł w Wiedniu 31 października 1918 roku.

Do jakiego nurtu należy twórczość Egona Schielego? Historycy sztuki zaliczają Egona Schielego do ekspresjonistów. Katalog rozumowany Kallira, czyli podstawowy, numerowany spis jego dzieł, przypisuje pracy „Moa” numer D90. Leopold Museum również klasyfikuje ją jako dzieło ekspresjonizmu.

Kto pozował Egonowi Schielemu do obrazów przedstawiających kobiety? Jego młodsza siostra Gertrude pozowała do kilku prac około 1910 roku. Według Artnet News oprócz omówionej wcześniej klęczącej postaci pozowała też do „Portretu kobiety” z 1910 roku, znajdującego się dziś w nowojorskim Metropolitan Museum of Art, oraz do aktu siedzącej kobiety w wiedeńskim Historisches Museum der Stadt Wien.

Kiedy powstał plakat Schielego „Shaw albo ironia”? Projekt nosi datę 1910, ale opublikowano go w 1912 roku z okazji wykładu Friedella 11 kwietnia. Archiwum ilustracji Austria-Forum opisuje litografię barwną z 1912 roku jako zapowiedź wykładu Friedella.

Czy Egon Schiele odniósł sukces za życia? W 1918 roku osiągnął już sukces. Marcowa wystawa w Secesji Wiedeńskiej przyniosła mu powodzenie finansowe i uznanie krytyków. W październiku tego samego roku zmarł jednak w wieku dwudziestu ośmiu lat.

Gdzie mogę kupić reprodukcje dzieł Egona Schielego? Nasza kolekcja jego rysunków obejmuje reprodukcje tych prac oraz plakat zapowiadający wykład o Shawie. Przed drukiem ręcznie odnawiamy każde dzieło. Wszystkie reprodukcje drukujemy w naszej pracowni w Barcelonie na matowym papierze artystycznym o gramaturze 230 g/m². Wysyłamy do całej Europy, a dostawa trwa od 2 do 4 dni, zależnie od miejsca docelowego.

O autorze

Jesteśmy Moryarty. Nasza europejska firma produkująca plakaty powstała w 2015 roku i ma sklepy w Barcelonie i Lizbonie. Plakaty wyszukujemy w bibliotekach, muzeach i kolekcjach internetowych. Każde dzieło odnawiamy ręcznie, nie zmieniając jego projektu ani kolorów, a reprodukcje drukujemy we własnej pracowni w Barcelonie na grubym papierze artystycznym. Wolimy widzieć te prace jako grafiki na domowej ścianie niż jako pozycje w katalogu.

Źródła

Powrót do blogu