Dzieła Paula Klee rozpoznasz, nawet jeśli znasz je tylko z reprodukcji: tunezyjskie miasteczko zamienione w mozaikę barw, noc pełną ptaków z „Perskich słowików”, twarz przypominającą maskę z „Senecio”. Oto historie siedmiu jego dzieł: jest wśród nich scena walki z opery, siatka kolorów przywołująca maj oraz dwie późne prace, z których druga powstała w ostatnim roku życia artysty. Za każdą stoi konkretne miejsce, tytuł albo chwila z jego życia.

Kolejność jest chronologiczna. Zaczynamy w kwietniu 1914 roku, gdy podróż po Tunezji zmieniła sposób, w jaki Klee używał koloru. Dalej są lata nauczania w Bauhausie w Weimarze i Dessau. Kończymy w Szwajcarii, dokąd wrócił w 1933 roku i gdzie pracował do końca życia. Przez cały ten czas jego styl się zmieniał. Po jednej stronie są gęste pola barwne, które malował w 1919 roku, oraz przypominające okna prostokąty z 1917 roku. Po drugiej: unoszące się formy z 1930 roku i lekkie, niemal znakowe postacie z 1938 roku. Grafiki wszystkich siedmiu dzieł znajdziesz w naszej kolekcji Paula Klee. Każdą restaurujemy ręcznie i drukujemy we własnej pracowni w Barcelonie.

Jak podróż do Tunezji wpłynęła na akwarelę „Hammamet”?

W kwietniu 1914 roku Klee pojechał do Tunezji z malarzami Augustem Mackem i Louisem Moillietem. Odwiedzili Tunis, St Germain, Hammamet i Kairuan. W dokumentacji Metropolitan Museum of Art zapisano, że Klee był w Hammamecie 14 kwietnia. Właśnie dzięki tej wizycie miasteczko trafiło do jego twórczości. Układ skąpanych w słońcu brył zobaczysz w tej tunezyjskiej akwareli.

Hammamet to prawdziwe miasto na tunezyjskim wybrzeżu. Tytuł wiąże obraz z podróżą, ale nie wskazuje konkretnej ulicy. Klee namalował wrażenie, jakie zrobiło na nim to miejsce, jego światło i kolory, a nie wierny widok miasta. Akwarela składa się z mozaiki geometrycznych pól. Cienkie ciemne linie spajają swobodną siatkę, a czerwienie, błękity i żółcie jaśnieją na tle stonowanych barw, jak śródziemnomorskie miasteczko w ostrym słońcu.

Udokumentowano dwie akwarele przedstawiające Hammamet, obie z 1914 roku. Akwarelę ze zbiorów Met, „Hammamet z meczetem”, Klee namalował, jak podaje muzeum, z perspektywy spoza murów miasta. W górnej części widać meczet z dwiema wieżami i ogrody, dolna rozpływa się w półprzezroczystych płaszczyznach koloru. Muzeum wskazuje tu na wpływ Roberta Delaunaya, który pokazał, że sam kolor może stać się tematem obrazu. Kunstmuseum Basel przechowuje z kolei inną pracę z 1914 roku, zatytułowaną „Motiv aus Hammamet”, wykonaną akwarelą i ołówkiem na papierze oraz tekturze.

O zmianie w swoim podejściu do koloru pisał sam Klee. U bram Kairuanu zanotował w dzienniku, że kolor nim zawładnął. Te wczesne akwarele z Hammametu powstały przed Bauhausem i przed okresem nauczania, który przyniósł mu sławę. Metropolitan Museum of Art zauważa, że jego edukacja artystyczna trwała w pewnym sensie aż do tej podróży. Kolor już był, ale teoria nie miała jeszcze nazwy.

Co tytuł „Perskie słowiki” mówi o ptakach i ornamentach?

W 1917 roku, w środku I wojny światowej, Klee stworzył „Perskie słowiki”. Służył wówczas w niemieckiej armii, ale nadal tworzył. Dziś praca należy do National Gallery of Art w Waszyngtonie. Muzeum opisuje ją jako gwasz, akwarelę oraz rysunek piórkiem i czarnym tuszem na ołówkowym szkicu, wykonane na papierze żeberkowym naklejonym na tekturę. To niewielka kartka, mniej więcej wielkości strony notesu. Wypełniają ją uproszczone ptaki, gwiazdy i ornamentalne kształty zaznaczone cienką czarną kreską. Akcenty błękitu, różu, czerwieni i żółci rozmieszczone są na tle przypominającym pergamin.

Tytuł łączy odniesienie do Persji z ptakiem słynnym ze śpiewu. Nie wskazuje konkretnego wiersza ani zamówienia. Warto jednak poznać interpretację muzeum. National Gallery of Art sugeruje, że dzieło najprawdopodobniej nawiązuje do XIV-wiecznego perskiego poety Hafiza, u którego często powracają motywy słowika i róży. Zdaniem muzeum Klee poznał zapewne twórczość Hafiza dzięki „West-östlicher Divan” Goethego, który przybliżył ją niemieckim czytelnikom. To sugestia muzeum, a nie udokumentowana uwaga samego Klee. Wyjaśnia jednak zestawienie perskich ornamentów ze śpiewającym ptakiem lepiej niż cokolwiek innego.

W poezji Hafiza ptak i róża razem symbolizują tęsknotę i oddanie. Gdy o tym wiesz, inaczej patrzysz na ornament: to, co z początku wydaje się dekoracją, staje się pieśnią miłosną zapisaną wzorem zamiast słowami.

Muzyka towarzyszyła Klee przez całe życie. Był utalentowanym skrzypkiem i przez pewien czas rozważał karierę muzyczną, zanim wybrał malarstwo. Obraz śpiewającego ptaka niemal pozwala usłyszeć dźwięk. Ptaki i gwiazdy na tej grafice szczególnie wyraźnie pokazują, jak spotykają się jego dwie pasje: muzyka i malarstwo. Nie musisz znać perskiego kontekstu, żeby to poczuć. Cienka czarna linia nadaje powierzchni rytm, za którym podąża wzrok.

Późniejsze losy pracy łatwiej prześledzić niż jej literackie źródło. Należała do kolekcji Heinza Berggruena w Paryżu i Waltera Feilchenfeldta w Zurychu. W 1973 roku kupiła ją Catherine Gamble Curran z Nowego Jorku. W 1990 roku podarowała National Gallery of Art część praw własności do dzieła, obiecując przekazać pozostałą część praw własności w przyszłości.

Co „Baldgreis” mówi o twarzy z „Senecio”?

W 1922 roku, na początku pracy pedagogicznej w Bauhausie w Weimarze, Klee namalował „Senecio”. Źródła nie wspominają ani o zamówieniu, ani o modelu, co dziwi w przypadku obrazu tak bardzo przypominającego portret. Twarz nie jest wiernym studium czyichś rysów. Składa się z pól pomarańczu, różu, żółci i bieli, otaczających spokojne, asymetryczne oczy. Twarz przypominającą maskę możesz powiesić na swojej ścianie jako grafikę o ciepłych barwach i geometrycznych podziałach.

Alternatywny niemiecki tytuł „Baldgreis” historycy sztuki odczytują jako dosłowne tłumaczenie albo żartobliwą aluzję do kogoś, kto wkrótce się zestarzeje. Niemieckie bald znaczy „wkrótce”. Niektórzy autorzy oddają angielski tytuł obrazu jako „Głowa mężczyzny popadającego w starczość”. Obie nazwy kierują uwagę ku starości, przez co patrzysz na tę twarz jak na twarz starego człowieka.

Brzmiąca po łacinie nazwa ma też botaniczne znaczenie. Historycy sztuki cytowani w niemieckiej Wikipedii wiążą „Senecio” ze starcem zwyczajnym, pospolitym chwastem. Jego okrągłe owocostany porównują z kolistą twarzą, podzieloną na barwne pola. Trójkąt i zakrzywiona linia nad jednym okiem wyglądają jak uniesiona brew.

Badacze dostrzegają w obrazie także wpływ afrykańskich masek i teatru lalek oraz nawiązanie do kwadratu, trójkąta i koła, których znaczenie podkreślał w Bauhausie Wasilij Kandinski. Oryginał znajduje się dziś w Kunstmuseum Basel. To niewielki obraz olejny namalowany na kredowym podkładzie, pod którym znajduje się gaza naklejona na tekturę. Klee stworzył go w Weimarze. Muzeum kupiło go w 1931 roku, dziewięć lat po powstaniu, gdy artysta nadal tworzył.

Dlaczego scena walki z „Żeglarza” jest sceną operową?

Klee stworzył tę pracę w 1923 roku, również w okresie nauczania w Bauhausie w Weimarze. Pełny tytuł, „Kampfscene aus der komisch-phantastischen Oper «der Seefahrer»”, mówi wiele: nazywa scenę walki i określa rodzaj opowieści, do której ona należy. Chodzi o operę komiczno-fantastyczną „Żeglarz”. Oryginał przechowuje Kunstmuseum Basel. W katalogu figuruje pod numerem 123, który Klee nadał mu w 1923 roku.

Zanim przyjrzysz się obrazowi, tytuł podsuwa teatralny kontekst. Na kartce widać uproszczone, rytmiczne formy przywodzące na myśl fale i życie na morzu. Scena wygląda niemal jak zapisana nutami, a nie namalowana. Głębokie morskie błękity sąsiadują z ciepłymi różami i czerwieniami, a całość spajają ciemne linie. Ten teatralny charakter zobaczysz w tej scenie operowej.

Muzyka nie była dla Klee pobocznym zainteresowaniem. Pochodził z muzycznej rodziny, miał talent skrzypcowy i przez pewien czas rozważał karierę muzyka. Opera w tytule nie jest więc przypadkową ozdobą. Klee dobrze znał tę dziedzinę, a teatralny pomysł jest jego własny.

Tytuł nie wskazuje jednak rzeczywistego przedstawienia. W źródłach nie ma wzmianki, by wystawiono operę o tej nazwie, by Klee ją skomponował albo by ktoś zamówił tę pracę jako projekt scenografii. Zachowało się natomiast dzieło z 1923 roku, które zaprasza do wyobrażenia sobie spektaklu. Grafika zachowuje tę otwartość: nie musisz znać opery, żeby śledzić walkę.

Jak abstrakcyjna siatka w „Majowym obrazie” przywołuje wiosnę?

„Majowy obraz” pochodzi z 1925 roku. Właśnie wtedy Bauhaus przeniósł się z Weimaru do Dessau, gdzie Klee nauczał. Pejzaż składa się z drobnych kwadratów, które zdają się wybiegać poza krawędzie arkusza. Metropolitan Museum of Art, do którego należy oryginał, zalicza dzieło do cyklu „Magiczny kwadrat”.

Cykl wyrósł bezpośrednio z podróży do Tunezji w 1914 roku. Dokumentacja Met wyraźnie wskazuje ten związek: światło Afryki Północnej, które Klee zobaczył po raz pierwszy, po dekadzie przełożyło się na układ pól barwnych. Każde z nich ma własny odcień, a razem tworzą całość. Według muzeum kwadraty można odczytać jako kamienie o nieregularnych kształtach, z których ułożono mozaikę. Tu pojawia się niezwykła wiosna zapowiedziana w tytule.

Maj nazywa porę roku, nie dzień powstania obrazu. Tytuł nie mówi, kiedy artysta go namalował. Zachęca, by w zieleniach i łagodnych przejściach barw zobaczyć wiosnę. Swobodna siatka łączy zielenie, czerwienie, błękity i przygaszone szarości. Każde pole ma cienki czarny kontur, a delikatne przejścia sprawiają, że cała powierzchnia wydaje się w ruchu. Majowy spacer trochę tak wygląda: wiele odcieni zieleni naraz i plamy światła, które przesuwają się wraz z chmurami.

Jeśli dłużej popatrzysz na tę siatkę z czasów Bauhausu, odnajdziesz porę roku bardziej w rytmie całości niż w jednym kolorze. Metropolitan Museum of Art widzi w obrazie świadectwo trwałego zainteresowania Klee teorią koloru, ważną także w jego nauczaniu w Bauhausie.

Gdzie znajduje się park z „Parku koło Lu”?

W 1938 roku Klee mieszkał w Szwajcarii już od pięciu lat. W 1933 roku narodowi socjaliści doprowadzili do zwolnienia go z posady nauczyciela w Akademii Sztuk Pięknych w Düsseldorfie. Pod koniec tego roku wyjechał z żoną z Niemiec i wrócił do rodzinnego Berna. Obraz „Park bei Lu.”, bo tak brzmi jego niemiecki tytuł, powstał w następnych latach. Dziś należy do Zentrum Paul Klee w Bernie. Artysta użył farby olejnej i farby klejowej na papierze naklejonym na jutę; zachowały się także oryginalne listwy ramy.

Krótki tytuł wygląda jak notatka. Strona prezentująca dzieło wśród atrakcji kulturalnych Berna odczytuje go jako park w pobliżu Lucerny. Według niej obraz wyrósł z wrażenia, jakie wywarła na Klee przyroda w tamtejszym parku. Lu jest więc skrótem nazwy miasta. Obraz jest duży. Nagie gałęzie układają się w grube czarne kreski, a między nimi świecą jaskrawe barwy.

Szwajcarska strona turystyczna zwraca uwagę na coś ważnego: gałęzie są nagie jak zimą, ale to nie jest zimowy obraz. Wiosna i zima, śmierć i rozkwit spotykają się w jednym dziele. Dokumentacja muzealna i galeryjna datuje „Park bei Lu.” na 1938 rok. Możesz powiesić ten późny geometryczny pejzaż na ścianie i samodzielnie ocenić, która pora roku bierze górę.

Co ostatni rok życia Klee mówi o „Godzinie przed pewną nocą”?

Klee datował tę pracę na 1940 rok. Zmarł 29 czerwca tego samego roku w Muralto koło Locarno. Data wskazuje więc, że dzieło powstało w ostatnich sześciu miesiącach jego życia, ale nie mówi, którego dnia ani o jaką noc chodzi. Tytuł „die Stunde vor einer Nacht” nazywa tylko godzinę i noc: żadnego wydarzenia, osoby czy miejsca. Katalog raisonné artysty podaje jego angielską wersję jako „Godzina przed nocą”, natomiast Metropolitan Museum of Art, do którego należy praca, używa tytułu „Godzina przed pewną nocą”.

Obraz tworzą wyraziste czarne linie układające się w sieć kanciastych form na przygaszonym szarym tle, z płaskimi akcentami czerwieni i błękitu. Równowaga między porządkiem a spontanicznością jest charakterystyczna dla późnego Klee: linie prowadzą wzrok, ale kształty pozostają otwarte, bez nazw. To napięcie zobaczysz w tej surowej późnej pracy.

Jej późniejsze losy łatwiej prześledzić niż wewnętrzne znaczenie. W 1952 roku sprzedano ją baronowi Florisowi Carseliusowi van Pallandtowi z Hagi. Następnie przeszła w spadku do prywatnej kolekcji, a 1 grudnia 1981 roku sprzedano ją Heinzowi Berggruenowi na aukcji Christie's w Londynie. W 1984 roku Berggruen podarował ją Met. Dziś należy tam do The Berggruen Klee Collection, choć według dokumentacji muzeum nie jest obecnie wystawiana. Na podkładzie zachowały się własnoręczne oznaczenia Klee: podpis w lewym górnym rogu i zapis „1940 L 17” w lewym dolnym.

Ostatnie lata życia Klee były trudne. Po dojściu Hitlera do władzy zwolniono go z pracy w Düsseldorfie, a Gestapo przeszukało jego dom i pracownię. W 1933 roku wrócił do Szwajcarii. Tworzył tam mimo izolacji i niepewnej sytuacji finansowej, aż do końca życia. Data na tej pracy świadczy o jego wytrwałości, nie jest przepowiednią. Klee nigdy nie wyjaśnił, o jaką noc chodziło w tytule, a ta tajemnica sprawia, że obraz nie przestaje intrygować.

Czy wiesz, że…

• Klee zaczął prowadzić dziennik w 1898 roku, gdy miał dziewiętnaście lat. Każdemu wpisowi nadawał datę i numer.
• Metropolitan Museum of Art zauważa, że jego edukacja artystyczna, rozpoczęta w Monachium w 1898 roku, trwała w pewnym sensie aż do podróży po Tunezji w 1914 roku.
• W 2014 roku Zentrum Paul Klee po raz pierwszy od niemal trzydziestu lat zgromadziło na jednej wystawie ponad 140 dzieł powstałych podczas podróży po Tunezji lub nią inspirowanych.
• „Majowy obraz” należy do The Berggruen Klee Collection w Metropolitan Museum of Art. Trafił tam w darze w 1984 roku.
• Klee urodził się 18 grudnia 1879 roku w Münchenbuchsee niedaleko Berna.
• Klee zmarł 29 czerwca 1940 roku, tuż przed przyznaniem mu obywatelstwa szwajcarskiego. Jest pochowany w Bernie.

Najczęstsze pytania o Paula Klee

W jakim stylu tworzył Paul Klee? Trudno przypisać go do jednego kierunku. Jego obrazy zachowały osobisty charakter, choć nauczanie w Bauhausie wpłynęło na późniejsze prace. Budował kompozycje ze znaków, siatek i niewielkich pól koloru, często porządkowanych cienkimi czarnymi liniami. Najwyraźniej widać to w cyklu „Magiczny kwadrat”.

W których muzeach znajdują się obrazy Paula Klee? Siedem opisanych tu dzieł należy do czterech kolekcji: Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, National Gallery of Art w Waszyngtonie, Kunstmuseum Basel oraz Zentrum Paul Klee w Bernie. Według dokumentacji Met „Godzina przed pewną nocą” nie jest obecnie wystawiana, więc sprawdź to przed wizytą.

Czym jest „Senecio” Paula Klee? To portret z 1922 roku zbudowany z płaskich geometrycznych pól pomarańczu, różu, żółci i bieli. Alternatywny niemiecki tytuł „Baldgreis” nawiązuje do starzenia się. Kunstmuseum Basel kupiło oryginał w 1931 roku, dziewięć lat po jego powstaniu.

Dlaczego Tunezja zmieniła sposób, w jaki Klee używał koloru? W kwietniu 1914 roku Klee poznawał światło i architekturę Afryki Północnej razem z Augustem Mackem i Louisem Moillietem. U bram Kairuanu zapisał w dzienniku, że kolor nim zawładnął. Metropolitan Museum of Art wskazuje drogę od tej podróży przez półprzezroczyste płaszczyzny barwne akwarel z Hammametu aż po siatki cyklu „Magiczny kwadrat” z lat dwudziestych.

Czy Paul Klee grał na instrumencie? Urodził się w 1879 roku w muzycznej rodzinie. Był utalentowanym skrzypkiem i przez pewien czas rozważał karierę muzyczną. Muzyka pojawia się też w tytułach jego dzieł: tytuł pracy z 1923 roku przywołuje operę komiczno-fantastyczną „Żeglarz”, a śpiewający ptak w „Perskich słowikach” przenosi muzyczny motyw do malarstwa.

Które z tych prac możesz powiesić w domu? Grafiki wszystkich siedmiu dzieł znajdziesz w naszej kolekcji Paula Klee. Drukujemy je w Barcelonie na papierze artystycznym o jakości muzealnej i wysyłamy do całej Europy. Plakaty opisane w tym artykule to dobry punkt wyjścia, jeśli interesuje Cię ciepła geometria „Senecio” albo ciemniejsza kreska późnej „Godziny przed pewną nocą”.

Plakaty z naszej kolekcji

• Hammamet (Paul Klee, 1914)
• Barwna architektura (Paul Klee, 1917)
• Swobodne formy (Paul Klee, 1930)
• Senecio (Paul Klee, 1922)

---

O autorze

Moryarty Vintage Posters powstało w 2015 roku z prostego przekonania: sztuka nie powinna być dostępna tylko dla osób o wysokich dochodach. Plakatów szukamy w muzeach, bibliotekach oraz kolekcjach internetowych i prywatnych. Każdy restaurujemy ręcznie, nie zmieniając kompozycji ani kolorów, a następnie drukujemy we własnej pracowni w Barcelonie na papierze artystycznym o jakości muzealnej. Nasze plakaty możesz obejrzeć na żywo w pięciu sklepach: dwóch w Barcelonie i trzech w Lizbonie. Wszystkie grafiki wysyłamy z Barcelony do całej Europy.

Źródła

• Paul Klee, Britannica, https://www.britannica.com/biography/Paul-Klee
• Biografia Paula Klee, Zentrum Paul Klee, https://www.zpk.org/en/paul-klee-biography
• „Hammamet z meczetem”, The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/483158
• „Persische Nachtigallen (Perskie słowiki)”, National Gallery of Art, https://www.nga.gov/fun-and-games/coloring-pages/71551-persische-nachtigallen-persian-nightingales
• „Park bei Lu. (Park koło Lu)”, MySwitzerland, https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/cities-culture/art-culture/art/park-near-lu/
• „Godzina przed pewną nocą”, The Metropolitan Museum of Art, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/483183