Julius Klinger urodził się w Dornbach pod Wiedniem w 1876 roku. W 1897 roku, mając około 21 lat, przeniósł się do Berlina. Od 1900 roku pracował dla Hollerbaum & Schmidt, drukarni i agencji reklamowej, która przyczyniła się do unowocześnienia projektowania plakatów. Dzięki plakatom tworzonym dla tej firmy zdobył rozgłos, a współpraca z tą firmą przyniosła mu międzynarodowe uznanie.

Pięć omawianych prac powstało w latach, gdy zawodowo zajmował się reklamą. Każda miała promować coś innego. Pierwsza w 1901 roku reklamowała berlińskie pismo satyryczne. Kolejna, z 1910 roku, promowała jego własnego pracodawcę, trzecia zapraszała do miejskiego ogrodu zoologicznego i na występy orkiestry wojskowej, a czwarta zapowiadała wystawę teatralną w halach wystawowych przy zoo. Piąta była częścią kampanii reklamowej bibułek papierosowych, która w 1919 roku objęła cały Wiedeń. Dokumentacja muzealna wskazuje tę samą berlińską drukarnię jako wykonawcę trzech z tych plakatów.

Ile projektów plakatu „Das kleine Witzblatt” znamy?

„Das kleine Witzblatt” było berlińskim pismem satyrycznym. Około 1901 roku, w pierwszych latach współpracy z berlińskimi drukarniami, Klinger zaprojektował plakat reklamujący czasopismo.

Berlińska Kunstbibliothek ma w zbiorach litografię pod tym tytułem, wydrukowaną pomarańczowoczerwoną i czarną farbą przez Hollerbaum & Schmidt. Zapis w katalogu pokazuje rolę drukarni w reklamach, które Klinger tworzył w pierwszych latach pobytu w Berlinie.

Jeden tytuł nie oznaczał jednego projektu. Nowojorskie muzeum Poster House pokazało co najmniej dwa różne projekty Klingera dla tego pisma na wystawie retrospektywnej „Posters for a Modern Age”. Oba datuje się na około 1901 rok. Jeden przedstawia sędziego o czerwonej twarzy, którego za nos szczypie olbrzymi czerwony krab. Na drugim widzimy rosłego mężczyznę w cylindrze, z białą laską. To właśnie ten projekt przedstawia reprodukcja, którą dziś sprzedajemy. Tym samym tytułem opatrzono więc co najmniej dwie różne reklamy, a zachowane egzemplarze nie zawsze przedstawiają ten sam obraz.

Arkusze trafiły do różnych kolekcji. Egzemplarz pod tym tytułem przechowuje berlińska Kunstbibliothek, a wiedeńska Albertina odnotowuje kolejną odbitkę pod tym samym tytułem, również wydrukowaną przez Hollerbaum & Schmidt w Berlinie. Albertina datuje ją na około 1901 rok, ale autorstwo Klingera nie jest pewne. Jeśli kiedyś zobaczysz obok siebie dwa plakaty „Das kleine Witzblatt” z różnych kolekcji, mogą się okazać dwiema wersjami jednego zamówienia, a nie dwiema odbitkami tego samego projektu.

Jak drukarnia Hollerbaum & Schmidt reklamowała własne plakaty?

W 1910 roku Klinger stworzył reklamę firmy, w której pracował. Hollerbaum & Schmidt drukowała jego prace od pierwszych lat pobytu w Berlinie, a teraz sama stała się tematem plakatu. Ta reklama własnego pracodawcy odwraca zwykły porządek: plakat promuje ludzi, którzy drukują plakaty.

Firmę założył w Berlinie w 1897 roku Erich Gumprecht, a w 1910 roku firma była już jednym z ośrodków, w których kształtował się nowoczesny plakat. Obok Klingera pracowali tam inni czołowi projektanci: Lucian Bernhard, Ernst Deutsch, Julius Gipkens i Paul Scheurich.

Klinger pracował tam na pełen etat, ale znajdował czas także na inne zajęcia. Rysował do czasopism, pisał książki o ornamencie i projektowaniu oraz udzielał prywatnych lekcji.

W jego rozumieniu grafika reklamowa służyła celom klienta i przekazywała jego komunikat, a w sztukach pięknych na pierwszym miejscu stała ekspresja artysty. W myśl tego podziału ten plakat należał do grafiki reklamowej, zaś klientem była firma, która wypłacała Klingerowi pensję.

Egzemplarz z kolekcji Mitchella Wolfsona Jr. należy do muzeum The Wolfsonian-FIU w Miami Beach. Pokazano go na retrospektywie Klingera, trwającej tam od 6 października 2017 do 1 kwietnia 2018 roku. Wśród pozostałych prac na wystawie były plakaty dla „Lustige Blätter”, Tabu i RAVAG.

Co jeszcze reklamował plakat „Zoologischer Garten”?

Plakat z flamingiem reklamował coś więcej niż ogród zoologiczny. Plakat promował berlińskie zoo, a obok zwierząt także grającą tam orkiestrę wojskową. Ten plakat berlińskiego zoo był więc podwójnym zaproszeniem: do ogrodu i na koncert orkiestry.

Zwierzęta należały do ulubionych motywów reklamowych Klingera, a tego ptaka zwiedzający mogli rzeczywiście zobaczyć w zoo. Pośrodku plakatu stoi smukły flaming z różowymi akcentami w upierzeniu. Otacza go secesyjne liternictwo.

Victoria and Albert Museum datuje plakat na 1910 rok i opisuje go jako barwną litografię wydrukowaną przez Hollerbaum & Schmidt w Berlinie. Ta sama drukarnia, która w tamtym roku reklamowała się plakatem Klingera, wydrukowała też ten projekt.

Oryginał znajduje się w Victoria and Albert Museum w South Kensington; można poprosić o jego udostępnienie w czytelni Prints & Drawings Study Room. W dokumentacji zachował się drobny szczegół: orkiestra wojskowa grała codziennie. Dzięki temu goście mogli zaplanować wizytę tak, by jej posłuchać.

Jaką wystawę zapowiadał plakat „Theaterausstellung in den Ausstellungshallen am Zoo”?

Berlińska Kunstbibliothek odnotowuje litografię Klingera z 1911 roku, reklamującą wystawę teatralną w tamtejszych Ausstellungshallen am Zoo. Według katalogu organizatorem były same hale, a drukarnią Hollerbaum & Schmidt. Ten plakat wystawy teatralnej powstał więc na zamówienie miejsca, w którym ją organizowano, a wydrukowała go znana już Klingerowi firma.

Postacie w kostiumach i zwierzęta przedstawiane z humorem powracają w jego plakatach teatralnych, wystawowych i reklamach produktów. Na tym plakacie widzimy wysoką, ciemną postać owiniętą szerokimi czerwono-czarnymi pasami, z twarzą ukazaną z profilu. Plakat zapraszał na wystawę poświęconą teatrowi, nie na pojedynczy spektakl.

Od listopada 1910 do stycznia 1911 roku odbywała się tam duża Niemiecka Wystawa Teatralna, choć żadne źródło nie łączy z nią tego plakatu. Zorganizowały ją Ausstellungshallen GmbH i Gesellschaft für Theatergeschichte. Dotyczyła tylko teatru niemieckojęzycznego, a ekspozycji branżowej towarzyszyła naukowa część historyczna.

Wzorowano ją na wiedeńskiej wystawie z 1892 roku, lecz berlińscy krytycy przyjęli ją przeważnie źle. Zarzucali przede wszystkim części historycznej nadmiar papierowych dokumentów.

Dziś litografię przechowuje Kunstbibliothek należąca do Staatliche Museen zu Berlin. W jej zbiorach jest około 3600 oryginalnych plakatów z lat 1840–1914. Ten plakat teatralny jest jednym z około 220 plakatów i projektów plakatów Klingera znajdujących się w kolekcji.

Jak reklamy Tabu dotarły do całego Wiednia?

Datowany na 1919 rok plakat Tabu, który reprodukujemy, reklamował bibułki do skręcania papierosów tej marki. Kampania, której był częścią, rozpoczęła się rok wcześniej i objęła cały Wiedeń. Po latach pracy dla klientów z Berlina Klinger przygotowywał teraz reklamę marki, która miała być rozpoznawalna w całym mieście.

Klinger zaplanował kampanię Tabu jako spójną całość obejmującą zarówno niewielkie ogłoszenia prasowe, jak i wielkie billboardy. Nazwa Tabu pojawiała się i na stronach gazet, i na ulicach.

Dodatkową przestrzeń reklamową dawały ściany szczytowe pokryte malowidłami, ogrodzenia placów budowy oraz osłony zakładane zimą wokół wiedeńskich fontann.

Przyglądając się po latach jednemu z plakatów Tabu z 1919 roku, muzeum The Wolfsonian-FIU uznało kreskę Klingera za podstawę identyfikacji graficznej producenta bibułek papierosowych. Na naszym plakacie surowa twarz przypominająca maskę i masywne liternictwo powstają z jednakowo ostrych kształtów.

Muzeum ma w zbiorach dwa różne plakaty Tabu z 1919 roku, a jedną z prac dla tej marki pokazało na retrospektywie Klingera w latach 2017–2018.

Czy wiesz, że…

• Na jednym z plakatów dla Hollerbaum & Schmidt Klinger przedstawił siebie i pozostałych projektantów firmy jako kaktusy.
• Jego portfolio „Poster Art in Vienna” zawierało czterdzieści projektów, wiele autorstwa jego uczniów.
• Marzył o Ameryce i liczył, że to portfolio pozwoli mu dotrzeć do kraju, którego jeszcze nie odwiedził.
• Plakat Tabu reprodukowano później w portfolio „Poster Art in Vienna”, wydanym około 1923 roku w Chicago przez Juliusa Wisotzkiego.
• Jako Żyd był prześladowany przez nazistów, a w 1942 roku deportowano go do obozu zagłady w pobliżu Mińska.

Pytania o Klingera

Czy Klinger kształcił się w Wiedniu? Tak. Urodził się 22 maja 1876 roku w Dornbach pod Wiedniem i studiował w wiedeńskim Technologisches Gewerbemuseum. W 1895 roku podjął pierwszą pracę w wiedeńskim magazynie mody „Wiener Mode”, gdzie poznał Kolomana Mosera, który później został jego nauczycielem.

Co Klinger robił oprócz projektowania plakatów? Od 1911 roku uczył projektowania w berlińskiej szkole Reimanna.

Czy jego prace dotarły do Ameryki? Portfolio „Poster Art in Vienna” miało przybliżyć jego twórczość amerykańskim odbiorcom. Zapowiadano, że ukaże się jednocześnie w Wiedniu i Chicago, choć w rzeczywistości w całości powstało w Austrii: tam je opracowano, zaprojektowano i wykonano.

Czym właściwie było Tabu? Tabu było marką bibułek do skręcania papierosów. Na jednym z plakatów Tabu z 1919 roku w zbiorach The Wolfsonian-FIU widnieje nazwa Tabu Antinicotin.

---

O autorze

MORYARTY wyszukuje plakaty vintage w bibliotekach, muzeach, zbiorach cyfrowych i prywatnych oraz na targach. Każdą pracę odnawia ręcznie, nie zmieniając jej oryginalnej kompozycji ani kolorystyki. MORYARTY powstało w 2015 roku, a jego kolekcja liczy dziś ponad 2000 plakatów vintage. Reprodukcje drukujemy w naszej pracowni w Barcelonie na papierze artystycznym jakości muzealnej, przy użyciu archiwalnych atramentów pigmentowych.

Źródła

• „Theaterausstellung in den Ausstellungshallen am Zoo”, Staatliche Museen zu Berlin, Kunstbibliothek
• „Das kleine Witzblatt”, Kunstbibliothek, museum-digital
• „Das kleine Witzblatt”, Albertina Sammlungen Online
• „Zoologischer Garten”, Victoria and Albert Museum
• „Posters for a Modern Age”, Poster House
• Komunikat prasowy o Klingerze, The Wolfsonian-FIU
• „Drawn to America: Klinger's Poster Art”, Botstiber Institute
• „Theatre Exhibitions, Models and the Quest for Anschauung”, Theatre Research International
• Klinger, Wikipedia
• Plakat Tabu Klingera z 1919 roku, Wikimedia Commons
• Plakat „Tabu Antinicotin”, Getty Images
• Julius Klinger, Vienna Secession